Theo số liệu của UBND tỉnh Sơn La, những năm 80 của thế kỷ trước, diện tích trồng cà-phê tại Sơn La chỉ đạt gần 300 ha. Đến nay, địa phương đã phát triển gần 34.000 ha cà-phê Arabica tại nhiều xã, sản lượng năm 2025 đạt hơn 40.000 tấn. Nhiều vùng sản xuất đã được chứng nhận theo các tiêu chuẩn VietGAP, 4C, UTZ (tiêu chuẩn để bảo đảm quá trình sản xuất chè, ca-cao và cà-phê một cách có trách nhiệm); đồng thời hình thành các vùng cà-phê ứng dụng công nghệ cao và hơn 1.100 ha cà-phê đặc sản.
Để nâng cao giá trị sản phẩm, tỉnh Sơn La đặc biệt chú trọng xây dựng các chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Sự đồng hành của các cơ quan nghiên cứu, cơ sở đào tạo cùng đội ngũ chuyên gia đã góp phần chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La Nguyễn Thành Công cho biết: Địa phương đang tập trung phát triển ngành cà-phê theo hướng bền vững, xây dựng vùng nguyên liệu đạt các tiêu chuẩn quốc tế, tăng cường ứng dụng khoa học-công nghệ và mở rộng các chuỗi liên kết sản xuất nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Nhờ những nỗ lực nói trên, hiện cà-phê Sơn La đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, có 5 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, trong đó có 1 sản phẩm OCOP 5 sao. Sản phẩm đã xuất khẩu tới nhiều thị trường như Mỹ, Australia, New Zealand và đang tiếp tục mở rộng sang các thị trường khó tính khác, trong đó có châu Âu.
Cùng với sự phát triển của ngành hàng, ngày càng nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp lựa chọn hướng đi tập trung vào chất lượng thay vì sản lượng. Hợp tác xã cà-phê Bích Thao Sơn La do ông Nguyễn Xuân Thao sáng lập là một trong những mô hình tiêu biểu. Ngay từ khi thành lập, năm 2017, hợp tác xã xác định lấy chất lượng làm nền tảng phát triển. Toàn bộ diện tích được canh tác theo hướng hữu cơ, áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, UTZ; quy trình thu hái, sơ chế được kiểm soát chặt chẽ nhằm giữ nguyên hương vị đặc trưng của hạt Arabica vùng núi cao. Hiện khoảng 97% sản lượng cà-phê đặc sản của hợp tác xã được xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ như Nhật Bản, Đức, Mỹ, Hàn Quốc... Đây cũng là một trong những thương hiệu đầu tiên được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Cà-phê Sơn La” và có sản phẩm đạt OCOP 5 sao.
Một điển hình khác là Hợp tác xã Ara-Tay Coffee. Bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc hợp tác xã cho biết, từ khi thành lập năm 2020, hợp tác xã đã hướng dẫn người dân thay đổi tập quán sản xuất, thu hái 100% quả chín, áp dụng các quy trình sơ chế, chế biến hiện đại để tạo ra sản phẩm có chất lượng cao hơn. Nhờ đó, giá trị cà-phê được nâng lên rõ rệt, thu nhập bình quân của các thành viên đạt từ 45 đến 50 triệu đồng/người/năm.
Chuyển dịch trong định hướng phát triển
Trong bối cảnh nhiều thị trường lớn đang đặt ra các yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và giảm phát thải, việc chuyển dịch từ “vùng nguyên liệu” sang “vùng nguyên liệu chất lượng cao” đang mở ra cơ hội mới cho ngành cà-phê Sơn La.
