Thế giới đang trong trạng thái dễ tổn thương, nơi bất kỳ một “lằn ranh đỏ” nào trong các cuộc đột nếu bị phá vỡ đều có thể làm lan đám lửa bất ổn trên toàn cầu. Trong bối cảnh ấy, ngoại giao và đối thoại là con đường duy nhất để tạo ra những khoảng lặng giúp hạ nhiệt căng thẳng, giữ tình hình trong vòng kiểm soát và tìm kiếm giải pháp bền vững cho hòa bình và phát triển.
Một vài tín hiệu tích cực, dù rất mong manh, đã xuất hiện tại các điểm nóng an ninh hiện nay. Hơn một tháng kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran bùng phát, các nỗ lực ngoại giao vẫn được cộng đồng quốc tế ráo riết thúc đẩy phía sau làn mưa bom bão đạn nơi chiến trường.
Đầu tháng 4/2026, thị trường chứng khoán Mỹ có lúc ghi nhận đà tăng rõ rệt, trong khi giá dầu giảm nhẹ. Tâm lý thị trường được cải thiện sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran có thể kết thúc trong vòng 2 đến 3 tuần tới và để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận.
Rõ ràng, sẽ còn nhiều biến động, xáo trộn trên thị trường khi các hoạt động quân sự vẫn tiếp diễn ở Trung Đông và chưa có một tuyên bố chính thức nào về chấm dứt xung đột được đưa ra. Nhưng, không thể phủ nhận, các sáng kiến ngoại giao và đối thoại đã tạo ra hy vọng tìm ra lối thoát, giúp hạ nhiệt căng thẳng kịp thời.
Trung Quốc và Pakistan mới đây đưa ra sáng kiến gồm 5 điểm nhằm khôi phục hòa bình, ổn định ở Vịnh Persian và Trung Đông, trong đó có kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức và khởi động đàm phán hòa bình. Nga cũng nhấn mạnh sẵn sàng đóng vai trò trung gian để thúc đẩy giải pháp ngoại giao cho chiến sự ở Trung Đông.
Tại các điểm nóng xung đột khác, phía sau các cuộc đối đầu quân sự gay gắt, cánh cửa ngoại giao vẫn luôn hé mở. Pakistan và Afghanistan vừa nối lại đàm phán, với vai trò trung gian của Trung Quốc, nhằm tìm kiếm một lệnh ngừng bắn sau hơn một tháng giao tranh.
Còn tại chiến trường Ukraine, các cuộc đối thoại, đàm phán giằng co vẫn diễn ra trên lằn ranh xung đột. Cuối tháng 3/2026, phái đoàn đàm phán của Mỹ và Ukraine gặp nhau tại bang Florida, Mỹ nhằm bàn cách khôi phục tiến trình thương lượng, hướng tới chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn bốn năm ở Ukraine.
Những cuộc tiếp xúc có thể chưa đem lại kết quả đột phá, nhưng hiếm khi biến mất hoàn toàn trong các cuộc xung đột. Kênh ngoại giao vừa hướng tới xóa bỏ bất đồng, vừa giúp tầm kiểm soát. Bên cạnh đó, ngoại giao không chỉ giúp làm yên tiếng súng mà còn góp phần duy trì hòa bình lâu dài ở giai đoạn hậu xung đột.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xung đột và cạnh tranh gay gắt hiện nay, một câu hỏi được đặt ra là: Liệu đối thoại, ngoại giao có phát huy hiệu quả vai trò kiến tạo hòa bình, hay chỉ là “van xả áp” cho những căng thẳng đang bị nén chặt?
Thực tế cho thấy, ở một số cuộc xung đột phức tạp, các cơ chế đối thoại được triển khai dồn dập khi khủng hoảng dâng cao, nhưng khi căng thẳng có dấu hiệu hạ nhiệt và sự chú ý của dư luận bị phân tán, các cơ chế này cũng nguội dần.
Tình hình chiến sự ở Ukraine hiện nay là một thí dụ. Mỹ, bên chủ chốt thúc đẩy tìm kiếm hòa bình cho cuộc chiến ở Ukraine, đang tập trung vào những ưu tiên khác, khiến cho tiến trình đàm phán có phần trì trệ.
Một số rào cản khác với các cơ chế đối thoại còn là sự khác biệt sâu sắc về lợi ích chiến lược của các bên; hay việc các quốc gia đóng vai trò trung gian hòa giải bị ảnh hưởng nặng nề bởi xung đột, cũng như bị mắc kẹt trong tình thế khó xử về ngoại giao.
Các quốc gia vùng Vịnh lâu nay thường đóng vai trò trung gian hòa giải cho các căng thẳng ở Trung Đông như Bahrain, Saudi Arabia, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) vừa phải loay hoay ứng phó rủi ro an ninh, kinh tế, vừa phải thận trọng trong triển khai chính sách đối ngoại, bởi bất cứ quyết định nào cũng có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ với Mỹ.
Khi các hoạt động quân sự diễn ra dồn dập trên thực địa, triển vọng đạt được trạng thái ngừng bắn bền vững cho các cuộc xung đột vẫn rất mong manh. Trong bối cảnh ấy, thế giới rất cần những khoảng lặng để hạ nhiệt căng thẳng, giảm bớt tổn thất và tạo không gian cho các bên trao đổi, thu hẹp bất đồng.
