Nhiều quốc gia đã đặt vấn đề tiết kiệm năng lượng như một trụ cột trong điều hành chính sách. Trong bức tranh đó, Việt Nam dường như đã sớm xuất hiện một tín hiệu đáng chú ý. Nếu chỉ xét riêng lĩnh vực điện năng, tăng trưởng tiêu dùng điện thương phẩm năm 2025 ước đạt 4,9%, thấp hơn đáng kể so tốc độ tăng trưởng GDP 8,02%.
Tỷ lệ giữa tăng trưởng tiêu dùng điện thương phẩm và tăng trưởng GDP tạo ra hệ số đàn hồi điện, một chỉ báo phản ánh mức tiêu hao năng lượng để tạo ra một đơn vị tăng trưởng kinh tế. Với số liệu năm 2025, hệ số này của Việt Nam vào khoảng 0,6. Một con số thấp, nếu nhìn thuần túy, có thể gợi ra nhận định tích cực về hiệu quả sử dụng năng lượng. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là: Liệu đây thật sự là kết quả của một quá trình nâng cao năng suất, hay đang phản ánh những biến động khác trong cấu trúc tăng trưởng?
Trong lịch sử, từng có giai đoạn Việt Nam duy trì hệ số đàn hồi điện ở mức 1,5-2 (2000-2010), gắn với thời kỳ công nghiệp hóa mạnh mẽ, khi tăng trưởng kinh tế đi liền với gia tăng tiêu thụ năng lượng. Việc hệ số này giảm nhanh xuống dưới 1, trong khi quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa vẫn đang tiếp diễn, cần được nhìn nhận một cách thận trọng.
Một khả năng thường được nhắc tới là hiệu quả sử dụng điện được cải thiện. Công nghệ sản xuất hiện đại hơn, quản trị tốt hơn, cùng với sự gia tăng của các ngành có giá trị gia tăng cao có thể giúp tạo ra nhiều GDP hơn với ít điện năng hơn. Đây là xu hướng phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào giả thiết này để lý giải toàn bộ sự suy giảm của hệ số đàn hồi điện thì chưa đủ cơ sở.
Trong một nền kinh tế định hướng công nghiệp và xuất khẩu như Việt Nam, điện năng không chỉ là một đầu vào sản xuất, mà còn là “hệ tuần hoàn” của toàn bộ khu vực công nghiệp. Bởi vậy, một hệ số đàn hồi điện thấp không nên được nhìn nhận đơn giản như một thành tựu. Điều cần thiết là nhận diện đúng những yếu tố phía sau con số, từ đó có cơ sở xây dựng các kịch bản điều hành phù hợp. Bởi nếu đánh giá sai chất lượng tăng trưởng, những sai lệch trong quy hoạch năng lượng và chính sách dài hạn sẽ không dừng lại ở số liệu thống kê, mà có thể trở thành lực cản đối với quá trình phát triển.
Bên cạnh đó, những biến động trong cấu trúc tăng trưởng cũng cần được tính đến. Trong thời gian gần đây, một số lĩnh vực như bất động sản và tài chính ghi nhận mức tăng trưởng tín dụng cao, duy trì khoảng 13-15% mỗi năm và riêng năm 2025 đạt gần 18%. Những khu vực này, trong ngắn hạn, không đòi hỏi mức tiêu thụ điện tương ứng với quy mô tăng trưởng về giá trị. Nếu tăng trưởng kinh tế có sự dịch chuyển tương đối về phía các lĩnh vực ít sử dụng điện, hệ số đàn hồi điện có thể giảm mà không nhất thiết phản ánh sự cải thiện thực chất về hiệu quả năng lượng của toàn nền kinh tế.
Một yếu tố khác không thể bỏ qua là sự gia tăng của điện tự sản xuất và tự tiêu dùng, đặc biệt từ điện mặt trời áp mái. Nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp đã chủ động đầu tư nguồn điện riêng nhằm giảm chi phí sinh hoạt và sản xuất. Phần điện năng này không hoàn toàn được phản ánh trong số liệu điện thương phẩm, từ đó có thể làm yếu đi mức tăng trưởng tiêu thụ điện ghi nhận trên hệ thống, và kéo hệ số đàn hồi điện xuống thấp hơn thực tế.
So sánh với kinh nghiệm quốc tế cho thấy, cần thận trọng hơn trong cách diễn giải. Trong giai đoạn công nghiệp hóa, Trung Quốc duy trì hệ số đàn hồi điện lớn hơn 1 trong thời gian dài, phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa tăng trưởng công nghiệp và nhu cầu năng lượng. Một số quốc gia có hệ số đàn hồi điện nhỏ hơn 1 như Ai Cập, Morocco hay Nigeria lại có cấu trúc kinh tế khác biệt, thiên về dịch vụ, du lịch hoặc các nguồn thu đặc thù. Trong khi đó, Việt Nam vẫn là nền kinh tế định hướng xuất khẩu, với khu vực công nghiệp và xây dựng chiếm khoảng 37% GDP, trong đó chế biến, chế tạo là động lực chủ yếu của tăng trưởng và xuất khẩu. Trên cơ sở đó, việc hệ số đàn hồi điện giảm sâu cần được phân tích kỹ lưỡng hơn, thay vì vội vàng coi đó là dấu hiệu của một bước tiến vượt trội về hiệu quả năng lượng.
Nếu trong thời gian tới, hệ số đàn hồi điện của Việt Nam có xu hướng tăng trở lại, như một số dự báo đã nêu, thì càng cho thấy sự biến động của chỉ số này không hoàn toàn xuất phát từ cải thiện hiệu quả, mà có thể chịu tác động lớn từ chu kỳ kinh tế và những thay đổi trong cơ cấu tăng trưởng cũng như phương thức tiêu thụ năng lượng.
