Đi tìm dấu vết bằng ADN môi trường
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), nhà khoa học có nhiều năm nghiên cứu về bò sát, lưỡng cư và rùa ở Việt Nam, Rùa Hồ Gươm (hay Giải sin-hoi) có tên khoa học là Rafetus swinhoei, là loài rùa mai mềm cỡ lớn hiện chỉ ghi nhận ở các lưu vực sông lớn ở miền nam Trung Quốc và miền bắc Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái và di truyền công bố trên các tạp chí quốc tế và trong nước đã xác nhận các cá thể rùa ghi nhận ở Việt Nam và Trung Quốc là loài Rafetus swinhoei, bao gồm cả cá thể rùa ở hồ Gươm và hồ Đồng Mô. Các địa điểm ghi nhận phân bố lịch sử của loài này ở Việt Nam bao gồm: Phú Thọ (Lương Sơn, Hạ Hòa), Hà Nội (Đồng Mô, Ba Vì, hồ Gươm, Xuân Khanh) và Thanh Hóa (sông Mã).
Tuy nhiên, những năm gần đây, thông tin về sự hiện diện của Rafetus swinhoei trong tự nhiên ngày càng hạn chế. Các chuyến khảo sát gần đây của các nhà khoa học môi trường không ghi nhận lại loài ở hầu hết những địa điểm từng có thông tin phân bố. Hiện, sự quan tâm tập trung vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh (Hà Nội), nơi được xem là những địa điểm còn hy vọng tìm thấy cá thể của loài tại Việt Nam.
Có một điểm đáng chú ý là, trong thực tế, đã từng có cá thể Giải sin-hoi ghi nhận tại hồ Đồng Mô trước đây và đã được xác nhận qua nhiều bằng chứng như quan sát, ảnh chụp và ADN trong mẫu nước nhưng đã chết vào tháng 4/2023. Sau đó, tiếp tục có thông tin về cá thể Giải sin-hoi khác còn tồn tại trong hồ này. Tuy nhiên, cần có thêm các bằng chứng để xác thực.
Nếu Giải sin-hoi thật sự vẫn còn tồn tại ở hồ Đồng Mô thì đây là tin vui và hy vọng rất lớn đối với công tác bảo tồn loài động vật cực kỳ nguy cấp này không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Bởi điều đó sẽ giúp có thêm nguồn gen để có thể thực hiện các biện pháp bảo tồn, nhân giống trong tương lai.
Tuy nhiên, để xác định ở hồ Đồng Mô còn tồn tại cá thể Giải sin-hoi hay không cần có bằng chứng khoa học cụ thể. ADN môi trường là kỹ thuật hiện đại vì không cần phải bẫy bắt rùa để lấy mẫu sinh phẩm mà chỉ cần thu mẫu nước tại nơi nghi ngờ rùa xuất hiện để phân tích và hiện đã có quy trình thực hiện. Tuy nhiên, giải pháp này khá tốn kém và đôi khi không phải mẫu nước nào cũng có đủ nồng độ ADN của rùa để xét nghiệm.
Trong thực tiễn nghiên cứu, các nhà khoa học đã áp dụng nhiều phương pháp để xác định loài Giải sin-hoi như so sánh đặc điểm hình thái của các tiêu bản đã chế tác, mẫu xương sọ, mẫu xương mai đang lưu giữ trong các bảo tàng, phân tích ADN. Gần đây, ADN môi trường cũng đã được áp dụng để xác định sự hiện diện của loài này tại một số thủy vực ở miền bắc Việt Nam.
Giải pháp và hành động thiết thực
Cũng theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường, mặc dù các nhà khoa học và nhà bảo tồn đã nỗ lực khảo sát từ những năm 2000 cho đến nay ở các thủy vực dọc theo sông Hồng và sông Mã, miền bắc Việt Nam nhưng có rất ít thông tin về loài Giải sin-hoi.
"Hiện nay, chúng ta đang trông chờ vào những cá thể còn lại ở hồ Xuân Khanh và hồ Đồng Mô. Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã và đang phối hợp Trung tâm Bảo tồn rùa châu Á theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô để ghi nhận thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài này; hy vọng các kết quả nghiên cứu sẽ được công bố sớm để có giải pháp quản lý, bảo tồn kịp thời. Việc tiếp tục áp dụng công nghệ hiện đại như ADN môi trường cũng có thể giúp truy vết nhanh sự có mặt của loài này trong hồ", Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quảng Trường nói.
Chính vì vậy, để biến phát hiện đó thành một cơ hội bảo tồn thật sự, trước hết cần bảo đảm cá thể được an toàn trong chính môi trường sống của mình. Trong đó, công việc trước mắt vẫn là bảo vệ sinh cảnh (nơi kiếm ăn, bãi đẻ), phòng chống ô nhiễm nguồn nước, rác thải nhựa, kiểm soát các loài thực vật và động vật ngoại lai ở các hồ nơi còn tồn tại hoặc nghi ngờ còn các cá thể Giải sin-hoi sinh sống. Bên cạnh đó, việc tuyên truyền, vận động người dân địa phương giảm thiểu các tác động tiêu cực đến loài này như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác, thả phóng sinh loài ngoại lai,…cũng rất cần thiết để bảo vệ loài sinh vật biểu tượng này.
Cùng với đó, để bảo tồn, các cá thể rùa tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ tại chỗ thông qua thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh; tiếp tục theo dõi, giám sát các cá thể rùa để xác định vùng hoạt động, nơi kiếm ăn và bãi đẻ tiềm năng, giảm thiểu các tác động tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến loài; bảo vệ sinh cảnh của loài, phòng chống ô nhiễm nước, rác thải (đặc biệt là rác thải nhựa), kiểm soát các loài ngoại lai. Trong khi đó, công tác nghiên cứu tiếp theo, cần xác định giới tính, sức khỏe của các cá thể rùa để có thể đưa ra các giải pháp nhân giống trong tương lai.
Phục hồi, bảo vệ và phát triển bền vững các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ nhằm thực hiện Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, góp phần phát triển kinh tế, xã hội theo định hướng nền kinh tế xanh, để chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.
(Quyết định 49/QĐ-TTg ngày 8/1/2025)
