Nguy cơ với loài linh trưởng biểu trưng
Tại hội thảo do tỉnh Ninh Bình phối hợp Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, các cơ quan nghiên cứu và các chuyên gia tổ chức, báo cáo hiện trạng của Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và phát triển (CCD) đã thu hút sự chú ý đặc biệt. Theo các chuyên gia, voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu, chỉ phân bố tự nhiên trong phạm vi hẹp tại miền bắc Việt Nam. Loài này được xếp hạng “cực kỳ nguy cấp” (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN và nhận mức độ bảo vệ cao nhất theo pháp luật Việt Nam.
Kết quả điều tra giai đoạn 2022 - 2025 của CCD cho thấy, hiện còn khoảng 81 - 82 đàn với 562 - 570 cá thể tại 5/7 khu vực khảo sát. Ba quần thể lớn nhất tập trung tại các khu vực Vân Long - Đồng Tâm, Kim Bảng - Tam Chúc và Yên Mô - Tam Điệp. Bên cạnh đó, khu vực Di sản thế giới Tràng An có 8 cá thể tái thả và Trung tâm Cứu hộ linh trưởng nguy cấp (EPRC) đang nuôi dưỡng 19 cá thể.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính từ năm 2025, khoảng 95% số cá thể voọc mông trắng tập trung ở Ninh Bình, đưa loài này trở thành biểu trưng cho nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học của tỉnh. Việc bảo vệ voọc mông trắng không chỉ ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng mà còn giữ gìn hệ sinh thái núi đá vôi, duy trì kết nối sinh cảnh và thúc đẩy các mô hình phát triển bền vững.
Tuy nhiên, áp lực đối với không gian sống của loài vẫn rất lớn. Dấu vết săn bắt và bẫy vẫn được ghi nhận tại tất cả các khu vực có voọc sinh sống, khiến chúng dễ mắc bẫy dù không phải là mục tiêu trực tiếp. Hoạt động khai thác đá vôi phục vụ ngành xi-măng lâu nay ở Kim Bảng và Yên Mô đang gây suy thoái sinh cảnh nghiêm trọng. Qua phân tích ảnh vệ tinh, ước tính khoảng 31% khối núi đá vôi Kim Bảng đã bị đào phá, trong khi một rà soát khác cho thấy khoảng 52% diện tích cảnh quan bị mất.
Tại Yên Mô và Đồng Tâm, sinh cảnh còn gánh chịu tác động từ canh tác nông nghiệp, đổ chất thải, mở rộng dân cư và chăn thả gia súc, làm suy giảm thảm thực vật và tăng mức độ cạnh tranh nguồn thức ăn. Sự chia cắt sinh cảnh ở các quần thể quy mô nhỏ đồng thời làm tăng nguy cơ cận huyết và suy giảm đa dạng di truyền.
Hoạt động nổ mìn, nghiền đá, vận chuyển nguyên liệu và sản xuất xi-măng phát sinh tiếng ồn, chấn động, bụi, làm thay đổi sinh cảnh và hướng di chuyển của các đàn voọc. Tại một số điểm ở Kim Bảng, vị trí khai thác đá chỉ cách khu vực ghi nhận đàn voọc khoảng 150-200m.
Giải pháp cấp bách và tầm nhìn bền vững
Thực tế tại Vân Long cho thấy, việc bảo vệ nghiêm ngặt lâu dài đã giúp số lượng voọc mông trắng tăng trưởng rõ rệt. Tại Kim Bảng và Hương Sơn, các hoạt động do CCD triển khai từ năm 2018 như giám sát quần thể, tuần tra cộng đồng phối hợp kiểm lâm, tuyên truyền và xử lý đe dọa, đã giúp duy trì sức sinh sản và phục hồi quần thể.
Theo CCD, ưu tiên trước mắt là duy trì lực lượng bảo vệ thường xuyên tại tất cả các vùng có voọc sinh sống, gồm Kim Bảng - Tam Chúc, Hương Sơn - Lạc Thủy, Yên Mô - Tam Điệp, Thanh Bồng (Nho Quan, Ninh Bình) và Pù Luông (Thanh Hóa). Các tổ tuần tra cần được đào tạo về phần mềm quản lý dữ liệu tuần tra SMART (nền tảng quản lý dữ liệu và báo cáo tuần tra hiện đại nhất hiện nay tại các khu bảo tồn), nhận dạng loài, tháo gỡ bẫy, thu thập bằng chứng, sơ cứu động vật và quy trình báo cáo vi phạm. Về hoạt động khai thác đá, tuyệt đối không cấp phép mới hoặc mở rộng mỏ trong ranh giới Khu bảo tồn Kim Bảng đang đề xuất, vùng lõi sinh cảnh và các khu vực kết nối. Các mỏ còn hạn khai thác phải chịu sự giám sát chặt chẽ về ranh giới, mức nổ mìn, bụi, tiếng ồn và nghĩa vụ phục hồi môi trường.
Về lâu dài, giải pháp căn cơ là bảo vệ các mảng sinh cảnh còn lại và thiết lập các đoạn hành lang xanh kết nối giữa Vân Long, Thanh Bồng, Kim Bảng - Tam Chúc và Hương Sơn. Việc xây dựng hành lang phải dựa trên nghiên cứu cụ thể về độ rộng, nguồn thức ăn, khả năng vượt đường và mức độ an toàn nhằm tạo lối di chuyển an toàn cho các cá thể phân tán và trao đổi gene. Hành lang này cần được bảo vệ lâu dài. Đi đôi với việc hoàn thiện hồ sơ đề cử Di sản Thế giới Cảnh quan Văn hóa - Sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc trình UNESCO, các hành động bảo vệ tại thực địa cần tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ để mở ra cơ hội phục hồi bền vững cho loài linh trưởng đặc hữu này.
