Thủ phủ của voọc
Quần thể Voọc mông trắng lớn nhất Việt Nam và trên thế giới hiện phân bố tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, trải rộng trên địa bàn bốn xã của Ninh Bình. Đây là khu vực hội tụ hệ sinh thái đặc trưng của rừng núi đá vôi kết hợp với đất ngập nước, có giá trị đa dạng sinh học cao. Từ khoảng 40 cá thể vào đầu những năm 2000, đến nay quần thể tại đây đã tăng lên hơn 250 cá thể, trở thành quần thể cốt lõi và nguồn gien hạt nhân cho quá trình phục hồi loài.
Trước khi khu bảo tồn được thành lập năm 2001, nơi đây từng chịu nhiều sức ép từ khai thác tài nguyên quá mức như: Chặt phá rừng, săn bắt động vật, chăn thả gia súc... Sau hơn 24 năm triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn gắn với sinh kế và phát triển du lịch cộng đồng, hệ sinh thái từng bước được phục hồi, độ che phủ rừng tăng từ 17% lên trên 60%. Nhận thức, đời sống của người dân được cải thiện rõ rệt.
Ông Vũ Hoài Chương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Gia Vân cho biết, địa phương có vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên đặc thù, với hơn 419ha thuộc vùng lõi của khu bảo tồn. Xã xác định bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt bảo vệ Voọc mông trắng là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, gắn chặt với phát triển kinh tế-xã hội; trong đó, việc coi người dân là chủ thể trong bảo tồn được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo vệ hệ sinh thái theo hướng bền vững.
Tại Ninh Bình, Voọc mông trắng còn phân bố tại nhiều khu vực núi đá vôi khác. Trong đó, Rừng phòng hộ khu vực Kim Bảng được xác định là nơi sinh sống của quần thể lớn thứ hai, giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới sinh cảnh của loài. Đáng chú ý, tại rừng phòng hộ xã Đồng Thái, các khảo sát gần đây đã phát hiện 37 cá thể Voọc mông trắng.
Hiện công tác quản lý và bảo vệ rừng được xã triển khai nghiêm ngặt với sự tham gia trực tiếp của người dân. Theo ông Vũ Xuân Hoan, Tổ trưởng Tổ Bảo vệ rừng thôn Hoàng Tiến, tổ có 10 thành viên, thường xuyên duy trì hoạt động tuần tra, kịp thời phát hiện, báo cáo chính quyền các hành vi khai thác, săn bắt trái phép trong rừng.
Thách thức bảo tồn
Các kết quả điều tra gần đây cho thấy, quần thể Voọc mông trắng đã có dấu hiệu phục hồi về số lượng và phạm vi phân bố. Tuy nhiên, thực trạng bảo tồn loài vẫn đặt ra nhiều thách thức. Sinh cảnh sống tiếp tục bị thu hẹp và chia cắt do tác động của khai thác đá vôi, phát triển hạ tầng và các hoạt động dân sinh. Nhiều khu vực rừng bị phân mảnh thành các “đảo sinh cảnh” nhỏ lẻ, làm suy giảm khả năng kết nối giữa các quần thể.
Bên cạnh đó, tình trạng săn bắt và đặt bẫy thú dù đã giảm nhưng chưa được kiểm soát triệt để, vẫn tiềm ẩn nguy cơ đối với các cá thể ngoài tự nhiên. Chất lượng môi trường sống cũng có dấu hiệu suy giảm do ô nhiễm từ khai thác khoáng sản, bụi đá, tiếng ồn và biến đổi nguồn nước. Một số quần thể hiện phân bố tại các khu rừng phòng hộ, nơi còn hạn chế về cơ chế quản lý và nguồn lực bảo tồn.
Ông Nguyễn Văn Linh, Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ và đặc dụng tỉnh Ninh Bình cho biết, các cuộc tái khảo sát quần thể Voọc mông trắng vẫn đang được các tổ chức trong nước và quốc tế duy trì nhằm cập nhật số liệu và theo dõi biến động của loài. Tỉnh tích cực triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như: Tăng cường tuần tra, kiểm soát rừng; rà soát các hộ nhận khoán rừng và phối hợp chính quyền địa phương, người dân vùng đệm để kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi săn bắt, đặt bẫy động vật hoang dã. Đồng thời thường xuyên tổ chức tuyên truyền, tập huấn để nâng cao nhận thức cho cộng đồng; khuyến khích người dân tham gia trực tiếp vào công tác bảo vệ rừng.
Theo ông Tilo Nadler, chuyên gia bảo tồn linh trưởng của CeREC, để bảo đảm sự tồn tại lâu dài, bên cạnh việc bảo vệ nghiêm ngặt các quần thể hiện có, tỉnh cần chú trọng duy trì và phục hồi hành lang sinh thái kết nối giữa các khu rừng núi đá vôi. Việc phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn cũng được xem là hướng đi bền vững, góp phần bảo vệ thiên nhiên và tạo sinh kế ổn định cho người dân địa phương.
Trong giai đoạn 2026-2027, Ninh Bình cần triển khai thiết lập quần thể loài tại Quần thể Danh thắng Tràng An thông qua bổ sung cá thể mới từ các nguồn phù hợp; nghiên cứu xây dựng các cây “cầu xanh” tại những tuyến giao thông đi qua khu vực rừng, nhằm tạo điều kiện cho động vật hoang dã di chuyển an toàn. Cùng với đó, nâng cấp các khu rừng phòng hộ có Voọc mông trắng sinh sống lên rừng đặc dụng để nâng cao hiệu quả quản lý và nguồn lực bảo tồn; mở rộng không gian bảo tồn, hướng tới hình thành các khu bảo tồn quy mô lớn, kết nối liên vùng. Cần đẩy mạnh hơn nữa việc trồng rừng phục hồi, xây dựng hạ tầng sinh thái đồng bộ để góp phần bảo vệ, phát triển quần thể loài vật quý hiếm này...
