Ung thư dạ dày là một trong những bệnh ung thư phổ biến nhất thế giới, đứng thứ năm về số ca mắc và thứ tư về tỷ lệ tử vong. Mặc dù các phương pháp điều trị hiện nay như phẫu thuật, hóa trị và xạ trị đã có nhiều tiến bộ, nhưng nguy cơ tái phát, di căn và kháng thuốc vẫn là thách thức lớn trong điều trị. Vì vậy, việc tìm kiếm các liệu pháp mới có hiệu quả cao hơn, ít tác dụng phụ hơn đang là yêu cầu cấp thiết.
Trong bối cảnh đó, dược liệu được xem là hướng tiếp cận bổ sung đầy tiềm năng, góp phần cải thiện khả năng sống sót của bệnh nhân sau phẫu thuật. Khi kết hợp với hóa trị hoặc xạ trị, các thảo dược có thể giúp giảm tình trạng kháng thuốc, hạn chế tác dụng phụ, tăng cường miễn dịch và nâng cao hiệu quả điều trị cũng như tỷ lệ sống so với hóa trị đơn thuần. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm cũng cho thấy các hợp chất tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật sở hữu khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư dạ dày thông qua nhiều cơ chế khác nhau, như ức chế sự tăng sinh tế bào, kiểm soát chu kỳ tế bào, cảm ứng tế bào đi vào quá trình tự hủy có kiểm soát, đã được lập trình sẵn (programmed cell death) và ngăn chặn sự di căn của tế bào ung thư.
Theo các nhà khoa học, nghệ trắng còn gọi là ngải trắng, thuộc họ gừng và chi nghệ, từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian để điều trị các bệnh liên quan đến nhiễm trùng, phát ban da và tim mạch.
Từ thực tế đó, Tiến sĩ Đoàn Chính Chung và các cộng sự Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu cơ chế phân tử liên quan tới sự ức chế tăng sinh tế bào ung thư dạ dày của cao chiết chuẩn hóa từ thân rễ cây nghệ trắng”. Nghiên cứu hướng tới việc tạo ra cao chiết nghệ trắng đã chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất ổn định và làm rõ cách thức loại dược liệu này tác động lên tế bào ung thư dạ dày ở cấp độ phân tử.
Theo các nhà khoa học, nghệ trắng còn gọi là ngải trắng, thuộc họ gừng và chi nghệ, từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian để điều trị các bệnh liên quan đến nhiễm trùng, phát ban da và tim mạch. Thân rễ của cây chứa nhiều hợp chất, cùng các hoạt tính sinh học nổi bật như: Kháng oxy hóa, kháng khuẩn, kháng viêm, kháng hình thành mạch và kháng ung thư. Nhiều nghiên cứu gần đây đã ghi nhận tác dụng kháng ung thư in vitro của nghệ trắng trên một số dòng tế bào ung thư gan, phổi và đại trực tràng, đồng thời bước đầu làm rõ các cơ chế phân tử liên quan. Dù vậy, đến nay vẫn chưa có công bố nào trên thế giới cũng như tại Việt Nam đánh giá hoạt tính kháng ung thư và cơ chế tác động của cao chiết chuẩn hóa từ thân rễ nghệ trắng đối với tế bào ung thư dạ dày.
Xuất phát từ khoảng trống này, nhóm nghiên cứu đã triển khai hướng nghiên cứu mới và thu được những kết quả ban đầu. Từ nguồn dược liệu nghệ trắng được thu hái tại tỉnh Trà Vinh, nhóm nghiên cứu đã xây dựng thành công quy trình thu nhận và chuẩn hóa cao chiết từ thân rễ cây nghệ trắng. Cao chiết chuẩn hóa có khả năng ức chế sự tăng sinh của nhiều dòng tế bào ung thư như ung thư da, ung thư vú và ung thư gan; trong đó, hiệu quả ức chế mạnh nhất được ghi nhận trên tế bào ung thư dạ dày (AGS). Ngược lại, cao chiết ít ảnh hưởng hơn tới các dòng tế bào bình thường như tế bào nội mô, nguyên bào sợi.
Nhóm nghiên cứu đã xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng cơ sở cho cao chiết nhằm bảo đảm các thành phần hoạt chất ổn định giữa các lần sản xuất. Đáng chú ý, nhóm đã làm rõ nhiều cơ chế liên quan đến khả năng ức chế tế bào ung thư dạ dày của cao chiết nghệ trắng. Kết quả cho thấy, cao chiết có thể “khóa” chu kỳ phát triển của tế bào ung thư dạ dày tại pha G0/G1 - giai đoạn tế bào chuẩn bị nhân lên. Khi chu kỳ này bị chặn lại, tế bào ung thư không thể tiếp tục tăng sinh như bình thường.
Chia sẻ về những kết quả bước đầu của đề tài, Tiến sĩ Đoàn Chính Chung cho biết, cao chiết chuẩn hóa từ nghệ trắng không chỉ ức chế sự tăng sinh của tế bào ung thư dạ dày mà còn thúc đẩy quá trình chết theo chương trình (apoptosis) - cơ chế tự hủy tự nhiên của tế bào. Đáng chú ý, cao chiết đồng thời kích hoạt cả hai con đường apoptosis: Con đường ngoại sinh, thông qua các tín hiệu từ bên ngoài tác động lên các thụ thể gây chết trên màng tế bào; con đường nội sinh, được khởi phát từ những tổn thương bên trong tế bào như hư hại DNA hoặc stress, thông qua ty thể. Sự phối hợp của hai cơ chế này khiến tế bào ung thư dần mất khả năng sống sót và bị loại bỏ.
Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng cho thấy cao chiết nghệ trắng làm gia tăng sự tích lũy các gốc oxy hóa nội bào (ROS). Mặc dù ROS đóng vai trò trong nhiều hoạt động sinh học bình thường, nhưng khi tích lũy quá mức sẽ gây tổn thương tế bào và thúc đẩy quá trình chết theo chương trình. Phát hiện này góp phần làm rõ cơ chế phân tử mà cao chiết chuẩn hóa nghệ trắng sử dụng để kìm hãm sự phát triển và tăng cường loại bỏ tế bào ung thư dạ dày, tạo cơ sở khoa học cho các nghiên cứu và ứng dụng tiếp theo.
Đánh giá về ý nghĩa thực tiễn của đề tài, Tiến sĩ Lê Thị Hồng Minh, thành viên Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, nghiên cứu đã cung cấp những bằng chứng khoa học tin cậy về tiềm năng kháng ung thư dạ dày của cao chiết nghệ trắng chuẩn hóa. Đặc biệt, việc xây dựng thành công bộ tiêu chuẩn cơ sở cho cao chiết giúp kiểm soát chất lượng nguyên liệu ổn định, đồng nhất, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển sản phẩm, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa các chế phẩm từ dược liệu này.
Đề tài không chỉ làm rõ cơ chế kháng ung thư của nghệ trắng ở cấp độ phân tử mà còn mở ra hướng nâng cao giá trị dược liệu bản địa, gắn nghiên cứu khoa học với phát triển nguồn nguyên liệu và kinh tế địa phương. Từ những kết quả bước đầu, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục đánh giá hiệu quả trên mô hình động vật và làm rõ hơn khả năng ứng dụng của cao chiết nghệ trắng trong hỗ trợ phòng ngừa, điều trị ung thư.
