Đồng thời, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, muốn có nền khoa học mạnh thì trước hết phải có đội ngũ nhà khoa học giỏi; có hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và bảo vệ nhân tài khoa học.
Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Khoa học công nghệ và chuyển đổi số (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Halcom Việt Nam Nguyễn Quang Huân nhận định, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhìn đúng vào điểm nghẽn cốt lõi của hệ sinh thái khoa học, công nghệ hiện nay, khi còn coi nhẹ khoa học cơ bản nên thiếu nền tảng để hình thành tri thức mới một cách bền vững. Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước có ý nghĩa lớn đối với định hướng phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới, bởi đã đặt khoa học cơ bản vào đúng vị trí là nền móng tri thức quốc gia. Đây là yêu cầu trước mắt, cũng là chiến lược lâu dài để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ, những lĩnh vực đang định hình tương lai thế giới hiện nay như: Trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ dữ liệu… đều bắt nguồn từ những nghiên cứu cơ bản được đầu tư liên tục trong nhiều thập kỷ. Đối với Việt Nam, khoa học, công nghệ ngày càng trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng suất lao động.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng chỉ rõ, hiện nay đội ngũ chuyên gia đầu ngành ở nhiều lĩnh vực còn mỏng; thiếu lực lượng kế cận; nhiều nhà khoa học trẻ chưa có môi trường để phát triển lâu dài; tình trạng chảy máu chất xám vẫn diễn ra.
Khẳng định Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đánh giá và nhìn rất sâu vào vấn đề này, đồng chí Nguyễn Quang Huân cho rằng, nhiều năm qua, Việt Nam chưa đầu tư tương xứng cho khoa học cơ bản nên thiếu đội ngũ nhà khoa học có trình độ cao, thiếu các lý thuyết mang dấu ấn Việt Nam. Vì thế, muốn xây dựng nền khoa học mạnh phải có đội ngũ nhà khoa học có trình độ cao ở tất cả các tầng của hệ sinh thái khoa học, từ khoa học cơ bản, khoa học ứng dụng, phát triển công nghệ cho đến đổi mới sáng tạo. Thực tiễn trên thế giới cho thấy, những quốc gia có nền khoa học phát triển đều là những quốc gia sở hữu đội ngũ trí thức tinh hoa, hệ sinh thái nghiên cứu mạnh và cơ chế trọng dụng nhân tài hiệu quả.
Chỉ ra những vấn đề còn tồn tại trong nghiên cứu khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đồng thời định hướng một trong các giải pháp là xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản. Chương trình cần bao quát từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, học bổng tiến sĩ, sau tiến sĩ, trưởng nhóm trẻ đến chuyên gia đầu ngành và trí thức Việt Nam toàn cầu.
Theo đồng chí Nguyễn Quang Huân, đây là chỉ đạo rất sâu sát, mang tính tổng quát nhưng cũng hết sức cụ thể, giúp tháo gỡ nút thắt cho phát triển khoa học, công nghệ. Tinh thần này thống nhất với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định phát triển và trọng dụng nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân tài, đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học là một trong những nhiệm vụ trọng tâm; đồng thời, đặt khoa học, công nghệ vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia. Điều đó cho thấy xây dựng đội ngũ nhà khoa học có trình độ cao không đơn thuần là nhiệm vụ của các viện nghiên cứu hay trường đại học mà là nhiệm vụ của toàn hệ thống chính trị, các cấp, ngành và toàn xã hội.
Để thực hiện mục tiêu đó, yếu tố có ý nghĩa quyết định là giáo dục và đào tạo. Nếu khoa học, công nghệ là động lực phát triển thì giáo dục chính là nền tảng tạo ra động lực ấy. Với tầm nhìn đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác định giáo dục đại học là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời đề ra nhiệm vụ hiện đại hóa, nâng tầm giáo dục đại học, tạo đột phá phát triển nhân lực trình độ cao và nhân tài, dẫn dắt nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Các trường đại học vừa là nơi đào tạo nguồn nhân lực vừa phải trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Đây chính là điều kiện quan trọng để hình thành đội ngũ nhà khoa học có trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
