Khi tăng trưởng không còn dựa vào lao động giá rẻ
Theo Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, điều quyết định tương lai của một quốc gia là năng lực tạo ra tri thức, làm chủ công nghệ và chuyển hóa công nghệ thành năng suất, năng lực cạnh tranh và sự thịnh vượng của người dân, hơn là quy mô dân số hay tài nguyên.
“Lợi thế cạnh tranh của tương lai không chỉ nằm dưới lòng đất, không chỉ nằm dưới lòng đại dương, không chỉ nằm ở bàn tay lao động thô sơ, mà phải nằm trong trí tuệ sáng tạo và chất xám của con người”, Bộ trưởng nhấn mạnh.
Từ đó, ông Vũ Hải Quân nêu 3 chuyển đổi chiến lược: từ tiếp nhận sang làm chủ công nghệ trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, năng lượng sạch và vật liệu mới; từ tăng trưởng dựa trên nguồn lực sang dựa trên đổi mới sáng tạo, lấy tri thức và nhân tài làm động lực; và từ lợi thế chi phí thấp sang lợi thế công nghệ, để Việt Nam định vị ở nấc cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Cũng trong phát biểu đề dẫn, Thứ trưởng Ngoại giao Đặng Hoàng Giang khẳng định: Công nghệ đang định hình lại mô hình tăng trưởng của các quốc gia, khi lợi thế chuyển từ tài nguyên và lao động giá rẻ sang các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và năng lượng sạch. Sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực, song khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chưa thực sự trở thành động lực chủ đạo, khi đầu tư cho nghiên cứu và phát triển còn hạn chế, nhân lực chất lượng cao và năng lực làm chủ công nghệ lõi còn thấp. Dẫn Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, ông đặt vấn đề làm thế nào để chuyển hóa các chủ trương thành sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh thực chất.
“Bẫy gia công” và sức ép từ dòng vốn chọn lọc
Báo cáo Đánh giá chất lượng đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam do OECD công bố tại diễn đàn, cho thấy khu vực FDI chỉ chiếm chưa đến 3% tổng số doanh nghiệp nhưng tạo ra hơn 1/4 việc làm và gần 1/3 sản lượng kinh tế. Quy mô lớn, nhưng giá trị giữ lại trong nước còn mỏng: doanh nghiệp FDI chủ yếu dừng ở khâu lắp ráp, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển tại chỗ ở mức thấp, mới mua khoảng 1/4 đầu vào từ doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, trong khi tăng trưởng doanh thu chậm lại khiến biên lợi nhuận mỏng dần. Đây chính là “bẫy gia công” thu hút được nhà máy nhưng chưa giữ được tri thức. Khi xuất nhập khẩu đã đạt gần 200% GDP, dư địa tăng trưởng theo chiều rộng gần như cạn.
Bối cảnh quốc tế khiến yêu cầu chuyển đổi cấp bách hơn. Phó Tổng Thư ký OECD Yasushi Masaki cho biết, dòng vốn FDI toàn cầu đã giảm từ mức đỉnh khoảng 4% GDP xuống còn 1,4% trong 2 thập niên qua, vốn trở nên chọn lọc và cạnh tranh thu hút đầu tư gay gắt hơn. Giáo sư Merit Janow (Đại học Columbia) nhận định, thế giới đang phân mảnh và tái cấu trúc thay vì phi toàn cầu hóa: thương mại Mỹ-Trung giảm khoảng 37% giai đoạn 2018-2025 nhưng tổng thương mại toàn cầu năm 2025 vẫn tăng 7,5%, với khoảng 42% sức bền gắn với hàng hóa, dịch vụ liên quan trí tuệ nhân tạo.
Những tín hiệu của năng lực mới
Ngày 22/6/2026, Realtime Robotics trở thành doanh nghiệp duy nhất ở Đông Nam Á được Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) cấp phép xuất khẩu thiết bị bay không người lái sản xuất tại Việt Nam sang Mỹ cho cả mục đích thương mại và quốc phòng, nhờ công nghệ lõi được cấp bằng sáng chế tại Mỹ. Một số studio Việt Nam đã lọt nhóm 10 nhà phát triển game hàng đầu thế giới; giải pháp tài chính số của MoMo tiếp cận hơn nửa triệu hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ.
Theo các diễn giả, hơn 40% dòng vốn FDI hiện nay vào lĩnh vực công nghệ cao, và phần lớn doanh nghiệp công nghệ trong nước tăng nhanh nhờ chủ động ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Điểm chung là chúng đến từ năng lực tự thân của doanh nghiệp hơn là từ ưu đãi, nhưng vẫn là những ốc đảo; thách thức của giai đoạn tới là biến điểm sáng đơn lẻ thành năng lực phổ biến của cả nền kinh tế.
Một nút thắt được nhấn mạnh là năng lượng. Các diễn giả cho rằng định hướng đã rõ qua cam kết tại COP26 và Nghị quyết 55, nhưng khung pháp lý chưa đủ đồng bộ để giải phóng hàng tỷ USD vốn tư nhân và quốc tế đang chờ. Hướng tháo gỡ được nêu khá cụ thể: cải cách giá điện theo cơ chế thị trường; mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) vừa ban hành, xóa thế độc quyền mua của EVN; đầu tư cho lưới truyền tải và lưu trữ; tính tới các nguồn mới như điện hạt nhân mô-đun nhỏ và điện khí LNG làm bước đệm. Mối liên hệ rất rõ: không có nguồn điện sạch, tin cậy thì tham vọng bán dẫn và trí tuệ nhân tạo khó thành hiện thực.
Xuyên suốt các phiên, vai trò của Nhà nước được nhìn nhận ở vai trò động lực kiến tạo. Việt Nam đã cập nhật hơn 100 đạo luật, trong đó khoảng 30 luật tài chính, để thuận lợi hóa chi ngân sách cho khoa học, công nghệ; chấp nhận rủi ro nghiên cứu khi không buộc nhà khoa học hoàn trả kinh phí nếu dự án thất bại vì lý do khách quan; và cho phép doanh nghiệp tư nhân hưởng ưu đãi thuế tới 100% với phần tự bỏ ra cho nghiên cứu và phát triển.
Trên nền đó, khuyến nghị tại diễn đàn hướng tới 3 điều chỉnh. Một là, quản lý theo tinh thần quỹ đầu tư mạo hiểm, cho phép thử nghiệm nhiều hướng đi rồi chọn vài mô hình xuất sắc để dồn lực mở rộng, thay vì áp đặt danh mục cứng. Hai là, chuyển ưu đãi FDI sang thưởng theo hiệu quả, chỉ dành hỗ trợ vượt trội cho nhà đầu tư cam kết về nghiên cứu, chuyển giao công nghệ xanh hoặc đào tạo lao động. Ba là, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng xúc tiến đầu tư, vận hành cơ quan xúc tiến độc lập, chuyên nghiệp. Đi kèm là gắn nhà đầu tư nước ngoài vào các hội đồng kỹ năng quốc gia, phát triển đội ngũ phiên dịch công nghệ, và để các trường đại học chủ động chào bán năng lực nghiên cứu cho doanh nghiệp.
Thông điệp mạnh mẽ và truyền cảm hứng nhất từ diễn đàn là sự đồng thuận về một kỷ nguyên vươn mình của đất nước. Trong đó, nền tảng tri thức và công nghệ lõi sẽ là đôi cánh đưa Việt Nam tự tin chinh phục những đỉnh cao thịnh vượng mới.
