Việt Nam có nguồn dược liệu phong phú, tuy nhiên việc phát triển dược liệu phần lớn đang phục vụ sản xuất thuốc và thực phẩm chức năng. Hiện nay, xu hướng sử dụng dược liệu trong mỹ phẩm, đồ uống và thực phẩm hằng ngày cũng như gắn với du lịch đang mở ra một không gian phát triển mới. Song, vấn đề đặt ra là làm thế nào để biến nguồn tài nguyên quý báu này thành một ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao.
Mở rộng lĩnh vực ứng dụng
Với truyền thống 65 năm phát triển, Viện Dược liệu (Bộ Y tế) là một trong những đơn vị đầu ngành chuyên nghiên cứu, phát triển dược liệu, sản phẩm từ dược liệu và y dược học cổ truyền. Đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng, thời gian gần đây, đơn vị tập trung nghiên cứu phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm chất lượng cao, phục vụ nhu cầu thị trường như các loại đồ uống, mỹ phẩm...
Xu hướng tiếp cận dược liệu theo hướng đa dụng đang dần hình thành trong khu vực doanh nghiệp. Công viên Trà hoa vàng Ninh Bình (Thôn 4, xã Gia Lâm, tỉnh Ninh Bình) gần đây được nhiều người biết đến là vùng nguyên liệu trà hoa vàng quy mô do Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia bảo tồn, phát triển. Trà hoa vàng nằm trong danh mục 100 loại dược liệu có giá trị y tế và kinh tế cao để tập trung phát triển giai đoạn 2020-2030 do Bộ Y tế ban hành.
Bên cạnh sản phẩm trà nguyên bông, Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia đã nghiên cứu, phát triển thêm nhiều sản phẩm từ nguồn dược liệu quý này như xịt khoáng, tinh chất dưỡng da, kem chống nắng, đồ tẩy trang, sữa rửa mặt... Các nhà khoa học của công ty đã nghiên cứu, đánh giá hoạt chất trong lá trà thấp hơn không đáng kể so với hoa, vì thế sản phẩm trà túi lọc, bột lá trà hòa tan đã được ra đời. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi và nguồn gen phong phú, công ty phát triển mô hình trồng trà hoa vàng gắn du lịch trải nghiệm, đồng thời xây dựng chuỗi giá trị từ giống đến chế biến sâu.
Theo các chuyên gia, tháp sản phẩm dược liệu được chia thành ba tầng, tầng đáy lớn nhất là thức ăn, nước uống, đồ gia dụng từ dược liệu (xà-phòng, chất tẩy rửa...), rồi đến tầng sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe và tầng trên cùng là các chế phẩm thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền. Xu hướng phát triển dược liệu hiện đang mở sang phân khúc mới ở tầng đáy.
Chia sẻ về xu hướng này, ông Phan Văn Hiệu, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Dược mỹ phẩm CVI cho rằng, với sự phát triển của công nghệ như hiện nay, người tiêu dùng có xu hướng yêu thích, tin tưởng vào giá trị của thảo dược. Họ lựa chọn sản phẩm từ thảo dược dùng hằng ngày để tối ưu sức khỏe và lối sống nhưng phải minh bạch nguồn gốc, chất lượng tin cậy. Trước xu thế đó, Công ty cổ phần Dược mỹ phẩm CVI đã phát triển nhóm các sản phẩm làm đẹp từ thảo dược trên cơ sở nghiên cứu chiết xuất nguyên liệu từ thảo dược trong nước để đưa vào mỹ phẩm dành cho các đối tượng nhạy cảm (phụ nữ có thai, trẻ em) giúp hạn chế bất lợi của mỹ phẩm từ hóa chất công nghiệp.
Nhiều doanh nghiệp cũng đang kỳ vọng vào thị trường dược liệu làm thực phẩm hay du lịch ẩm thực. Một doanh nghiệp tại Thanh Hoá chia sẻ, đơn vị sắp ra mắt mô hình trồng rau dược liệu tại nhà, trồng trong khay, hộp cho nhà ở đô thị và trồng ở quy mô trang trại. Với khoảng 10 loại rau dược liệu phổ biến, mô hình này mong muốn khôi phục vườn thuốc nam quen thuộc trong vườn nhà các gia đình ngày xưa, nhưng được trồng theo quy chuẩn từ giống, quy trình chăm sóc, phương thức canh tác xanh để đưa dược liệu vào bữa ăn hằng ngày, hình thành thói quen chủ động chăm sóc sức khỏe của người dân, qua đó hướng tới phát triển kinh tế dược liệu bền vững.
Cách tiếp cận mới trong phát triển dược liệu
Theo ông Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu, xu hướng dược liệu tham gia vào các ngành kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới. Thị trường dược liệu toàn cầu được dự báo tăng trưởng nhanh, từ khoảng 230 tỷ USD năm 2021 lên hơn 430 tỷ USD vào năm 2028, với tốc độ tăng trưởng hơn 11% mỗi năm. Các sản phẩm thảo dược trong lĩnh vực thực phẩm, đồ uống và mỹ phẩm đang có tốc độ tăng trưởng cao, phản ánh nhu cầu ngày càng lớn đối với các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên.
Bên cạnh đó, với phương pháp phân tích toàn diện các thành phần hoạt chất trong dược liệu (Omics), công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) đang tái định nghĩa lại cách nghiên cứu và phát triển sản phẩm dược liệu. Bối cảnh đó vừa là thách thức, vừa là cơ hội vàng để dược liệu Việt Nam bước ra thế giới với một vị thế mới - vị thế của tri thức hiện đại trên nền tảng bản sắc truyền thống. Bài toán thực tiễn cần giải quyết là chuyển hóa được tài nguyên dược liệu bản địa thành giá trị thặng dư cao cho doanh nghiệp và quốc gia, tạo ra sinh kế bền vững cho người nông dân trên chính mảnh đất của họ.
Định hướng đưa dược liệu trở thành sản phẩm phục vụ chữa bệnh, dinh dưỡng và tiêu dùng hằng ngày đã được nêu trong Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, với yêu cầu phát huy giá trị đa dụng của dược liệu, coi đây là một giải pháp đột phá nhằm chuyển từ chữa bệnh sang chăm sóc và phòng bệnh chủ động. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là động lực then chốt thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội.
Để dược liệu tham gia vào nhiều ngành kinh tế, cần một cách tiếp cận mới. Khoa học, công nghệ phải là đòn bẩy trung tâm để biến dược liệu từ một tài nguyên sinh học thô, biến động lớn thành nguyên liệu chuẩn hóa, có thể kiểm soát chất lượng, có bằng chứng, có khả năng chế biến sâu thành những sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Nhiều doanh nghiệp cho rằng, cần có sự vào cuộc mạnh mẽ hơn từ các cơ quan nghiên cứu, nhất là Viện Dược liệu để đồng hành với doanh nghiệp thực hiện các công trình nghiên cứu xác định giống, đặc điểm sinh học, quy trình trồng trọt, thu hái, bào chế, thành phần hoạt chất, tác dụng sinh học đối với những dược liệu tiềm năng, từ đó làm cơ sở xây dựng tiêu chuẩn đưa vào dược điển. Thực tế hiện nay, một số dược liệu có giá trị kinh tế cao như trà hoa vàng, một số bộ phận của cây đinh lăng... chưa được tiêu chuẩn hóa trong dược điển, ảnh hưởng đến việc phát triển sản phẩm của doanh nghiệp.
Đại diện Công ty cổ phần Traphaco cho rằng một hướng đi tiềm năng là cần gắn dược liệu với du lịch, xây dựng các điểm tham quan vùng trồng, trải nghiệm thu hái, sử dụng sản phẩm tại chỗ để nâng cao giá trị dược liệu. Bên cạnh đó, cần hỗ trợ các dự án phát triển chuỗi giá trị dược liệu, trong đó doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm. Chuỗi giá trị này không chỉ phục vụ sản xuất thuốc mà còn mở rộng sang thực phẩm, đồ uống, sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Số liệu thống kê cho thấy, tại Việt Nam hiện có hơn 200 loại dược liệu nhập khẩu từ Trung Quốc. Nếu không sớm xây dựng được chuỗi dược liệu trong nước đủ mạnh và ổn định, Việt Nam sẽ tiếp tục phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, khó nâng cao giá trị gia tăng và càng khó phát huy tính đa dụng của dược liệu.
Lãnh đạo Viện Dược liệu cho biết, bên cạnh việc nghiên cứu gắn liền với phát triển sản phẩm thuốc, thực phẩm chức năng thì hướng ứng dụng dược liệu cho dinh dưỡng, thực phẩm, du lịch hay chăm sóc sức khỏe chủ động cần được đẩy mạnh trong thời gian tới. Viện Dược liệu sẽ thúc đẩy các nghiên cứu nhằm làm rõ giá trị dinh dưỡng, tác dụng phòng bệnh của một số loại cây mà người dân đang sử dụng hằng ngày để họ yên tâm sử dụng, dần đưa dược liệu trở thành một phần của hệ thống chăm sóc sức khỏe chủ động trong cộng đồng, thay đổi thói quen chỉ dùng khi có bệnh. Các nghiên cứu đó sẽ góp phần hỗ trợ việc phát triển dược liệu gắn với du lịch và trải nghiệm.
