“Giữ hồn Nam dược” và ba mục tiêu cụ thể
Nhiều nghiên cứu, thống kê cho thấy Việt Nam hiện có hơn 5.000 loài cây dược liệu, trong đó khoảng 200 loài đã được khai thác thương mại, nhiều loài có giá trị cao, là dược liệu quý được thế giới công nhận như: sâm Ngọc Linh, thông đỏ, hoa hòe, trinh nữ hoàng cung, giảo cổ lam, atiso…
Cùng với đó, Việt Nam cũng có nền y học cổ truyền phát triển, sử dụng các loại cây dược liệu làm thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm bổ sung nhằm hỗ trợ nâng cao sức khỏe, đồ uống, hóa mỹ phẩm… Bộ Y tế ước tính, hằng năm, tổng số dược liệu được sử dụng trong ngành y tế khoảng 100.000 tấn, với tổng giá trị hơn 400 triệu USD/năm. Tổ chức Y tế thế giới cho biết: Hiện 80% số dân toàn cầu sử dụng thảo dược để chăm sóc sức khỏe ban đầu và tổng giá trị thị trường sản phẩm từ thảo dược có thể đạt 430 tỷ USD vào năm 2028. Như vậy, tiềm năng phát triển ngành dược liệu trên thế giới cũng như ở Việt Nam rất lớn.
Tuy nhiên, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên dược liệu (Viện Dược liệu, Bộ Y tế), do khai thác nhiều năm không chú ý đến bảo vệ tái sinh hay khai thác chưa có quy trình nên nhiều trong số đó đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng, chất lượng dược liệu khai thác từ tự nhiên chưa bảo đảm chất lượng.
Mặt khác, tình trạng dược liệu không rõ nguồn gốc, nhập lậu, pha trộn… vẫn tồn tại, ảnh hưởng lớn đến chất lượng nguồn nguyên liệu và sản phẩm từ dược liệu. Điều đó gây ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng đối với các sản phẩm từ dược liệu và y học cổ truyền cũng như gây khó khăn trong công tác quản lý, giám sát của cơ quan chức năng.
Có thể thấy, nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước ngày càng tăng, cả trong sản xuất thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm-hương liệu lẫn xuất khẩu và việc thiếu minh bạch về nguồn gốc, chất lượng khiến giá trị dược liệu Việt Nam chưa được khẳng định tương xứng tiềm năng.
Để phát huy giá trị của dược liệu trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân, thực hiện chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, ngành y tế đang cùng các bộ, ngành, địa phương triển khai nhiều biện pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của dược liệu Việt. Về phía Viện Dược liệu, đang định hướng phát triển theo hướng “giữ hồn Nam dược”.
Tiến sĩ Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu chia sẻ, “giữ hồn Nam dược” không chỉ là phát huy giá trị những cây thuốc, bài thuốc, hay phương pháp chữa bệnh, mà lớn hơn đó là tinh thần, triết lý và tri thức y dược bản địa của người Việt được tích lũy qua hàng thế kỷ. Đồng thời, ứng dụng khoa học-công nghệ và trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học để nâng cao sức khỏe, chất lượng sống, và giá trị nhân văn cho cộng đồng. Cụ thể hóa định hướng đó là các biện pháp nhằm bảo tồn-kế thừa-chuẩn hóa-phát huy tri thức bản địa, cây thuốc nam và di sản Nam dược của Việt Nam. Đây sẽ là nền tảng tạo nên bản sắc và linh hồn của ngành dược liệu Việt Nam.
Các tri thức cổ truyền sẽ được kết hợp với khoa học-công nghệ tiên tiến để nâng cao chất lượng dược liệu, chất lượng sản phẩm, chất lượng chăm sóc sức khỏe. Mọi nghiên cứu, sản phẩm, công trình của Viện đều hướng đến phục vụ con người, nâng cao sức khỏe, chất lượng cuộc sống và an sinh xã hội.
Tiến sĩ Trần Minh Ngọc khẳng định: “Giữ hồn Nam dược” hướng đến gìn giữ cội nguồn-bảo tồn tri thức bản địa; đổi mới phát triển-hiện đại hóa dược liệu Việt Nam; phụng sự con người-nâng tầm đời sống, hướng đến sức khỏe cộng đồng.
Khoa học-công nghệ là chìa khóa
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu, công nghệ số là chìa khóa để hiện đại hóa quản lý và phát huy giá trị dược liệu. Việc ứng dụng công nghệ số mở ra khả năng truy xuất toàn bộ quá trình sản xuất dược liệu, từ chất lượng nguồn giống, vùng trồng, vùng khai thác, quy trình thu hái, sơ chế… đến chế biến, bảo quản và phân phối. Thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, toàn bộ chuỗi giá trị được kiểm soát minh bạch, góp phần củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tạo nền tảng để dược liệu Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ứng dụng khoa học công nghệ số là xu thế tất yếu trong chiến lược phát triển y học cổ truyền và dược liệu Việt Nam. Không chỉ phục vụ truy xuất nguồn gốc, công nghệ số còn là công cụ quan trọng để lưu giữ, bảo tồn tri thức bản địa và kinh nghiệm dân gian trước nguy cơ mai một; đồng thời thúc đẩy và rút ngắn thời gian của một quá trình nghiên cứu và phát triển thuốc từ dược liệu. Các dữ liệu tổng thể về tài nguyên dược liệu, cây thuốc, bài thuốc dân gian, thành phần hóa học, tác dụng sinh học, cũng như quy trình nhân giống, trồng trọt, khai thác, chế biến… cần được số hóa, từng bước hình thành hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử phục vụ nghiên cứu, đào tạo và hợp tác quốc tế.
Hiện nay, Viện Dược liệu đang đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tài nguyên dược liệu. Song song với đó là phát triển hệ thống vườn bảo tồn cây thuốc đại diện cho các vùng sinh thái trên cả nước. Việc hình thành dữ liệu số và hệ thống mã truy xuất điện tử sẽ tạo nền tảng quan trọng cho phát triển ngành công nghiệp dược liệu theo hướng hiện đại, bền vững, đồng thời góp phần gìn giữ và phát huy giá trị đặc sắc của nền y học cổ truyền Việt Nam.
Theo kế hoạch hành động về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Viện Dược liệu xác định tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp trọng tâm. Trong đó, ưu tiên xây dựng và hoàn thiện cơ chế khuyến khích cán bộ nghiên cứu đề xuất, triển khai các nhiệm vụ khoa học và công nghệ mang tính đột phá, có tiềm năng tạo ra các sản phẩm khoa học có giá trị cao; đẩy mạnh đổi mới công nghệ và ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và năng lực quản trị; tăng cường chuyển giao tri thức trong lĩnh vực phát triển dược liệu và thuốc từ dược liệu.
Viện sẽ triển khai hiệu quả kế hoạch khoa học và công nghệ giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045, trong đó ưu tiên các nhiệm vụ ứng dụng công nghệ mũi nhọn theo hướng đột phá. Trọng tâm là ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại như IoT, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) trong chuyển đổi số, phục vụ lưu trữ, quản lý và khai thác toàn diện dữ liệu về dược liệu Việt Nam. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học hiện đại theo hướng tiếp cận đa ngành, liên ngành trong bảo tồn, đánh giá tài nguyên, chọn tạo và nhân giống cây dược liệu.
Cùng với đó, Viện chú trọng phát triển và ứng dụng công nghệ cao trong xây dựng quy trình canh tác, phát triển vùng trồng dược liệu thích ứng với biến đổi khí hậu; tăng cường truy xuất nguồn gốc và hiện đại hóa sản xuất thuốc cổ truyền. Các công nghệ tiên tiến như công nghệ tế bào, công nghệ Multi-Omics cũng được nghiên cứu, ứng dụng trong phát triển thuốc từ dược liệu, góp phần tạo ra sản phẩm an toàn và hiệu quả điều trị.
Đặc biệt, Viện đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong khai thác dữ liệu phân tích hiện đại (phổ cộng hưởng từ hạt nhân, sắc ký khối phổ, sắc ký lỏng siêu hiệu năng…), phục vụ phát hiện hoạt chất tự nhiên tiềm năng cho hoạt động nghiên cứu và phát triển thuốc từ dược liệu, giải mã bài thuốc cổ truyền, cũng như đánh giá chất lượng và truy xuất nguồn gốc dược liệu.
