Thiên nhiên thật kỳ diệu cho mảnh đất cát trắng quê tôi. Dưới cái nắng trắng xóa ấy lại xuất hiện những tán xoài vươn cao che lửa cho đất, xóm làng và những mái đầu nghịch ngợm tuổi thơ chúng tôi. Bóng xoài như mẹ che chở, âu yếm cho tất cả những đứa con miền cát trắng.
Khi những cơn gió chướng mùa đông dịu lại nhường cho vạt nắng xuân rực rỡ thì vòm xoài ngả màu ra hoa. Từ xa nhìn tới thấy trắng xóa hoa như mái đầu bạc của mẹ. Từ bé thơ, tôi không hiểu sao xoài quê tôi nở hoa nhiều đến thế, nở bát ngát làm cả khoảng vườn, dải đất trở nên mênh mông hơn, bao la hơn. Hoa xoài không có hương nhưng ai cũng thấy dịu nhẹ phảng phất đầy lưu luyến mãi… Chớm hè sau nắng mưa, gió lộng hàng vạn hoa xoài rụng chỉ để lại những cánh hoa tốt nhất đơm quả… Bắt đầu từ chùm chi chít các quả nhỏ như ngón tay ẩn nấp, e thẹn trong vòm lá mênh mang để dần lớn lên lộ màu da xanh nhẵn lúc lỉu đeo bám như đàn con bên mẹ. Những chùm xoài từ cành thấp đến cành cao làm cho cành trĩu lại giống hệt người mẹ bế đàn con lớn khôn mỗi ngày của mình với nỗi âm thầm chịu đựng nhưng tràn đầy hạnh phúc. Không chỉ tôi, cây xoài mẹ mà bầy ong, kiến cũng luôn quấn quýt bên chùm xoài. Chúng vui với mùa quả mới đang tràn đầy.
Tôi để ý cây xoài nào nở hoa nhiều, đậu nhiều quả thì lá xanh biếc, cành vươn cao đầy kiêu hãnh. Còn những cây già nở ít hoa đậu thưa quả thì nó buồn buồn sao ấy… Với những cây đó cũng như một đời nó cũng già, cũng ốm cũng yếu nên chỉ sau mấy mùa ít quả, thưa lá bị sâu đục, mối xông thì sẽ bị ông tôi cho cưa gốc cắt bỏ lấy chỗ để trồng cây khác. Vẫn biết đó là quy luật nhưng nhìn đống gỗ xoài ngồn ngộn trên lá khô cháy từng khúc để bán cho các lò gạch, lò bánh làm củi đốt tôi thấy xót xa. Nhớ nhất là khoảng trời bao la xanh biếc qua kẽ lá mát rượi trưa hè tiếng ve ran rập rờn biến mất để lại cái chói chang của nắng. Má tôi thường ngậm ngùi nhắc đến những cây bàng trong vườn xưa của mình, cây cho quả ngọt, cây cho quả chua, cây quả sâu… Nơi đó lái buôn vào hái cả vườn đóng rọ chở đi bán. Má với bà để lại ít xoài chín làm bánh xoài làm quà cho họ hàng xa. Tôi vẫn nhớ những khi bưng từng vỉa bánh ra phơi. Bánh xoài vàng rực lấp lánh dưới nắng, dẻo quánh thơm ngát đến mức làm bọn ong bay qua cũng ghé lại nhấm nháp chút mật thấm ra rồi mới trở về tổ.
Với tuổi thơ miền xoài chúng tôi, dù xoài bát ngát khắp nơi nhưng được ăn miếng xoài xanh đầu mùa chấm mắm đường là điều khó phai. Chúng tôi bưng chén mắm ra ngồi dưới gốc xoài mát rượi, mỗi đứa một quả, đứa ăn tham thì dùng răng cạp, nhưng dùng dao thái cắt lát chấm ăn vẫn là ngon “nhức nách” cùng ăn với tôi là bọn bò lười cứ quanh quẩn dưới gốc nhặt những quả rụng nhấm nháp rồi nằm dài tránh nắng. Thỉnh thoảng má tôi làm món cá cơm xăng chiên giòn trộn với xoài băm, ăn cơm đến vét đáy nồi luôn. Đó là bữa quê mộc mạc mà thấm đẫm nỗi nhớ.
Rồi cũng như bóng xoài vươn lên chúng tôi lớn lên, chùm xoài xưa cao vươn tay chưa tới nay thòng sát mặt đùa giỡn. Đứa ở quê dưới bóng xoài. Người đi xa, tạm biệt miền xoài. Thỉnh thoảng trở về. Khi mùa hoa xoài bát ngát trải dài tới tận chân trời, dãy núi. Lúc về mùa xoài chín vàng lủng lẳng trên cây. Chúng tôi ngắm vòm xoài hay hái vài quả chín trong vườn cắt miếng ăn! Ôi hương xoài thơm ngát tới tận cảm thán tâm hồn. Nhiều cô bạn gái cầm quả xoài chín áp vào má hít hà như với đứa em thơ của mình. Hương xoài cứ thoang thoảng như thế, theo mãi cho đến tận ký ức mênh mông của mình.
