Năm 2009, trong chuyến hành trình lên biên giới với đoàn làm phim tài liệu, tôi đặt chân đến Thanh Thủy vào một buổi trưa vắng lặng. Giữa không gian tĩnh mịch của núi rừng, tôi bắt gặp một chòi nứa tạm bợ nằm chênh vênh bên sườn núi. Đó là nơi Phèn A Tưởng (thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang cũ - nay là xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang), một chàng trai người H’Mông sinh năm 1984, đang miệt mài trông coi một vườn ươm nhỏ cho kế hoạch phủ xanh đất trống, đồi trọc.
Giữa cái nắng trưa đứng bóng, hai người xa lạ, một từ xuôi lên, một ở bản xa, ngồi bên nhau trên chiếc lán nứa ọp ẹp. Tưởng thuộc thế hệ sinh sau đẻ muộn, anh không trực tiếp chứng kiến những năm tháng khói lửa của cuộc chiến tranh biên giới Vị Xuyên. Nhưng qua lời kể của những người già trong bản, ký ức đau thương ấy đã thấm sâu vào tiềm thức của anh như một vết sẹo chưa bao giờ lành của vùng đất này.
Tưởng kể cho tôi nghe về những câu chuyện của ngày cũ bằng chất giọng trầm buồn. Anh kể về người mẹ, người bà của thôn mình, đã từng tự tay lau mặt cho các tử thi liệt sĩ. Trong quan niệm của người vùng cao, người chết cần phải được rửa sạch bụi trần, máu và đất cát, để khi về đất, tổ tiên mới có thể nhận mặt. Anh kể về những người chị năm ấy, tuổi mười tám, đôi mươi, khiêng cáng thương binh, rồi òa khóc nức nở, tiếng khóc nghẹn ngào, bất lực và đau đớn như những đứa trẻ trước sự tàn khốc của chiến tranh.
Ngày ấy, khúc sông Lô đầu nguồn tại Thanh Thủy không thể xanh trong. Dòng sông oằn mình, đục ngầu và đỏ quạch vì đạn cày, mìn nổ, pháo bắn từ phía bên kia biên giới. Máu của hàng nghìn chiến sĩ đã hòa vào dòng nước, xuôi về lòng đất mẹ.
Những câu chuyện của Tưởng khiến tôi lặng đi. Nhìn ra ngoài cửa lán, dòng sông Lô của năm 2009 đã không còn đỏ, nhưng những vết tích của cuộc chiến vẫn hiện hữu trong ký ức của người dân như sườn núi đá tai mèo xám xịt xa kia.
Chuyến đi ấy khép lại, tôi trở về xuôi, mang theo món quà kỷ niệm của Tưởng: Hai khóm lan tổ quạ (còn gọi là lan tổ phượng) bám chặt vào khúc gỗ rừng. Chúng tôi giữ liên lạc qua những cuộc điện thoại đứt quãng vì sóng bấy giờ còn yếu.
Năm 2017, tôi có dịp quay lại Thanh Thủy cùng một đoàn bác sĩ lên khám chữa bệnh miễn phí cho đồng bào. Gặp lại Tưởng, và biết, vườn ươm ngày nào giờ đã thành những cánh rừng non. Mảnh đất biên cương Thanh Thủy năm ấy đã thật sự mềm lại, mát xanh. Sự mềm mại không chỉ đến từ dòng sông Lô đã trả lại sắc xanh biếc của dòng chảy, mà còn từ những mầm cây của Tưởng, từ những ngôi nhà mới mọc lên bên cửa khẩu sầm uất.
Từ đó đến nay, cứ đến tháng Bảy hằng năm, tháng của những ngày tri ân, tháng mà hàng nghìn người dưới xuôi lại lặng lẽ hành quân lên Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên để thắp nén tâm hương. Tưởng lại gọi điện cho tôi. Giọng anh qua điện thoại luôn bùi ngùi: "Anh ơi, tháng Bảy rồi, người dưới xuôi lên đông lắm. Anh có lên chơi với em không?". Câu nói giản dị ấy như một lời hẹn ước vô hình của những người sống và để nhớ…
Cuộc gặp gỡ mười mấy năm trước giữa tôi và chàng trai H'Mông bên chòi nứa tạm bợ đã cho tôi hiểu rằng: Hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng máu xương của thế hệ trước, và đang được gìn giữ, vun đắp bằng chính những bàn tay thầm lặng như Tưởng, ngay nơi đầu nguồn dòng sông lịch sử.
