Không riêng con bé, cả mẹ tôi và anh em chúng tôi cũng chưa một lần biết gương mặt ông. Ông hy sinh khi mẹ tôi mới tròn ba tuổi. Những ký ức ít ỏi của một đứa trẻ chưa đủ để ghép thành khuôn mặt của cha. Trong ngôi nhà nhỏ của chúng tôi, mỗi lần quây quần ngày giỗ ông, cũng đúng vào ngày Ba mươi Tết, những đứa cháu ngoại chúng tôi nhìn nhau rồi hỏi vui: “Không biết đứa nào giống ông ngoại nhất nhỉ?”. Một câu hỏi chẳng ai trả lời được, bởi gia đình không có một di ảnh của người đã khuất.
Ông ngoại tôi là một chiến sĩ cảm tử quân Hà Nội. Cụ ngoại tôi kể, trước ngày đi theo lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến mùa đông năm 1946, ông chỉ xin mẹ mình may thêm một bộ quần áo mới. Cụ ngoại đâu ngờ đó lại là bộ quần áo cuối cùng ông mặc. Đêm ấy ông không trở về. Sáng hôm sau, người làng báo tin ông đã theo đội quân cảm tử. Thế là người thanh niên của làng Mai Dịch lặng lẽ rời ngôi nhà có vườn hoa huệ trắng, bỏ lại người vợ trẻ và đứa con lên ba để đi giữ thành Hà Nội.
Tuổi thơ tôi lớn lên trong những câu chuyện của cụ ngoại. Cụ kể về luống hoa huệ thơm ngát, những gánh cốm, gánh rau vườn nhà theo chân cụ và các bà (em ruột ông ngoại tôi) đi qua làng Nghĩa Đô, lên chợ Bưởi, có hôm đi bộ tận chợ Bắc Qua để bán. Dưới những ruộng rau, luống hoa bình yên ấy lại là những căn hầm bí mật nuôi giấu cán bộ cách mạng. Bọn tay sai của thực dân Pháp rất tinh quái, cứ thấy nhà nào sáng ngủ muộn là nghi đêm trước đi làm Việt Minh, bắt về đình tra khảo.
Vì thế, dù hoạt động suốt đêm, sáng nào các bà cũng ra đồng từ tinh mơ, tay vẫn trồng lúa, trồng rau như chưa từng có chuyện gì xảy ra.
Ông ngoại tôi bị thương trong một trận đánh ở khu Nhà Tiền, nay là phố Nguyễn Thái Học. Đồng đội đưa ông xuống thuyền, xuôi theo sông Hồng sang bờ bên kia chữa trị. Vết thương không quá nặng, nhưng giữa những ngày thuốc men cạn kiệt, người chiến sĩ trẻ đã không thể trở về. Nỗi đau ấy chưa kịp nguôi thì người em trai của ông lại tiếp tục lên An toàn khu kháng chiến tại Thái Nguyên hoạt động cách mạng. Mỗi lần đi thăm con, cụ ngoại lại dành dụm tiền bán rau, bán hoa, làm cốm rồi lầm lũi đi bộ từ Hà Nội lên An toàn khu. Con đường dài đến mức đôi dép rơm mòn đi, nhưng chưa bao giờ cụ chùn bước. Đến ngày Hà Nội giải phóng, cụ ra tận đầu làng ngóng đoàn quân trở về. Người con trai út đã trở về, còn người con trai cả mãi mãi nằm lại với Thủ đô đều ở trong niềm hãnh diện và tự hào của cả gia đình.
Nghĩa trang Mai Dịch những ngày hướng tới 27/7 đông hơn thường lệ. Những đoàn người nối nhau vào viếng. Các em sinh viên mấy trường đại học gần đó lặng lẽ chăm sóc từng mộ phần. Tôi nắm tay con đi chậm qua từng dãy mộ. Quanh mộ ông ngoại là những người lính Hà Nội đến từ làng Ngọc Hà, làng Mơ, Mai Động, Bưởi... Họ đa phần còn rất trẻ. Và vẫn còn đó những tấm bia chỉ khắc mấy dòng chữ ngắn ngủi: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”.
Tôi và con gái dừng lại, thắp cho mỗi ngôi mộ một nén hương. Con bé khẽ hỏi: “Gia đình các ông có biết các ông nằm ở đây không mẹ?”. Tôi không trả lời được. Tôi chỉ bảo con rằng, biết đâu trong số những người lính chưa có tên ấy có người đã từng chiến đấu bên cạnh ông ngoại. Họ cũng từng có một người mẹ đứng ngóng ở đầu làng, có một người vợ ôm con chờ mãi, có một đứa trẻ lên ba chưa kịp gọi một tiếng “cha”. Chỉ khác rằng, đến hôm nay, gia đình họ vẫn chưa biết chính xác người thân mình đang nằm ở đâu.
Mỗi dịp 27/7, vào nghĩa trang thăm ông, một nén hương không chỉ là sự tri ân dành cho ông ngoại, mà còn là lời hứa của những người đang sống sẽ không quên những người đã ngã xuống. Chừng nào mỗi tháng Bảy vẫn còn có những bước chân tìm về, chừng đó những người lính Hà Nội năm xưa vẫn chưa bao giờ rời khỏi ký ức của thành phố này.
