Ngày 12/5/2026, PEN America (Văn bút Hoa Kỳ) công bố báo cáo “Freedom to Write Index 2025” (Chỉ số tự do viết 2025), trong đó xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia “giam giữ nhiều nhà văn nhất thế giới”, kèm hàng loạt nhận định mang tính áp đặt như “đàn áp tự do biểu đạt”, “bóp nghẹt tiếng nói phản biện”, “bỏ tù người cầm bút”. Song nếu đối chiếu thực tiễn đời sống xã hội, môi trường thông tin và hệ thống pháp luật tại Việt Nam, có thể thấy đây là một báo cáo thiếu khách quan, mang màu sắc chính trị.
Trong báo cáo, PEN America gần như không dựa bất kỳ khảo sát xã hội học độc lập, nghiên cứu thực địa hay dữ liệu từ các cơ quan tư pháp, cơ quan quản lý báo chí và các tổ chức xã hội hợp pháp tại Việt Nam. Thay vào đó, phần lớn thông tin được lấy từ các tổ chức chống đối lưu vong, một số cá nhân có tiền sử vi phạm pháp luật, hoặc các mạng lưới truyền thông vốn mang định kiến với Việt Nam. Cách lựa chọn nguồn tin mang tính chủ đích đã khiến báo cáo thiếu đi nền tảng tối thiểu của một nghiên cứu khách quan.
Dù PEN America tự nhận “bảo vệ quyền tự do ngôn luận tại Hoa Kỳ và trên toàn thế giới”, trong thực tế, báo cáo chỉ chấp nhận những tiếng nói phù hợp với định kiến có sẵn, loại bỏ toàn bộ quan điểm từ phía Nhà nước, cơ quan chức năng lẫn phần lớn người dân Việt Nam. Đây là biểu hiện điển hình của tư duy “độc quyền chân lý” dưới vỏ bọc bảo vệ nhân quyền và tự do biểu đạt. Từ đó có thể thấy, “Freedom to Write Index” không phải là báo cáo nghiên cứu đúng nghĩa, mà là sản phẩm của áp đặt và thiên kiến chính trị.
Nguy hiểm hơn, PEN America cố tình đánh tráo khái niệm pháp lý, nhập nhằng giữa quyền tự do biểu đạt hợp pháp với hành vi vi phạm pháp luật của một số cá nhân. Những trường hợp bị xử lý theo Điều 117 (tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) hoặc Điều 331 (tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân) Bộ luật Hình sự đều bị mô tả cảm tính là “tù nhân lương tâm”, “nhà hoạt động ôn hòa” hay “nhà văn bị cầm tù”.
Cách diễn đạt này cố tình bỏ qua yếu tố pháp lý cốt lõi: trong mọi nhà nước pháp quyền, quyền tự do ngôn luận không bao giờ là quyền tuyệt đối và không bao gồm quyền xâm phạm an ninh quốc gia, kích động lật đổ chính quyền hay gây tổn hại đến lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Điển hình, báo cáo của PEN America dẫn trường hợp Phạm Thị Đoan Trang như một minh chứng cho cái gọi là “đàn áp tự do báo chí” ở Việt Nam. Phạm Thị Đoan Trang không bị xử lý vì thực hiện hoạt động báo chí hay bày tỏ quan điểm cá nhân một cách hợp pháp, mà bị Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội xét xử và kết án theo quy định pháp luật về hành vi tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; lợi dụng quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích Nhà nước; lợi dụng các quyền tự do, dân chủ để thực hiện hành vi chống phá Nhà nước.
Việc cố tình đồng nhất hành vi vi phạm pháp luật với hoạt động báo chí chân chính không chỉ làm sai lệch bản chất vụ việc mà còn tạo ra sự nhập nhằng nguy hiểm giữa quyền tự do ngôn luận được pháp luật bảo vệ với việc lợi dụng quyền đó để phục vụ các mục đích chống phá Nhà nước và xã hội.
Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) - văn kiện Việt Nam đã ký kết và Hoa Kỳ thường viện dẫn, tại Điều 19 quy định việc thực thi quyền tự do biểu đạt phải chịu những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự công cộng. Hiến pháp Việt Nam năm 2013 khẳng định quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền tiếp cận thông tin, đồng thời xác định những quyền này được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Đây là nguyên tắc phổ quát của mọi quốc gia hiện đại.
Trong báo cáo, PEN America còn áp dụng tiêu chuẩn kép một cách lộ liễu. Với một số nước, việc kiểm soát thông tin, hạn chế một số quyền nhất định trong bối cảnh an ninh, thì đó được gọi là “bảo vệ cộng đồng”, “củng cố dân chủ” hay “bảo đảm an ninh quốc gia”. Nhưng khi Việt Nam áp dụng những nguyên tắc tương đương nhằm duy trì ổn định xã hội, tổ chức này lập tức quy chụp là “đàn áp tự do” và kêu gọi các tổ chức quốc tế can thiệp. Điều đó cho thấy PEN America đang áp đặt mô hình phương Tây làm chuẩn mực duy nhất và là thước đo tuyệt đối cho mọi quốc gia.
Trên thực tế, không tồn tại một mô hình duy nhất cho dân chủ hay tự do báo chí. Mỗi quốc gia, tùy lịch sử, văn hóa, điều kiện phát triển và đặc điểm xã hội, đều có quyền lựa chọn con đường phát triển phù hợp.
Việt Nam là đất nước trải qua nhiều năm chiến tranh, từng chịu hậu quả nặng nề từ bất ổn và chia rẽ, vì vậy việc giữ vững ổn định chính trị-xã hội vừa là lựa chọn quản trị quốc gia, vừa là điều kiện nền tảng để bảo đảm quyền sống, quyền phát triển và lợi ích chính đáng của người dân. Quan điểm nhất quán của Việt Nam là quyền tự do phải gắn với trách nhiệm xã hội và tuân thủ pháp luật. Không cá nhân nào được phép nhân danh “tự do viết lách” để kích động hận thù, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc hoặc phát tán thông tin sai sự thật nhằm chống phá chế độ.
Việt Nam là đất nước trải qua nhiều năm chiến tranh, từng chịu hậu quả nặng nề từ bất ổn và chia rẽ, vì vậy việc giữ vững ổn định chính trị-xã hội vừa là lựa chọn quản trị quốc gia, vừa là điều kiện nền tảng để bảo đảm quyền sống, quyền phát triển và lợi ích chính đáng của người dân. Quan điểm nhất quán của Việt Nam là quyền tự do phải gắn với trách nhiệm xã hội và tuân thủ pháp luật. Không cá nhân nào được phép nhân danh “tự do viết lách” để kích động hận thù, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc hoặc phát tán thông tin sai sự thật nhằm chống phá chế độ.
Thực tế đời sống báo chí và thông tin ở Việt Nam hiện nay là bằng chứng xác thực nhất bác bỏ những luận điểm của PEN America. Sau khi thực hiện sắp xếp, tinh gọn, tính đến tháng 11/2025, tổng số cơ quan báo chí cả nước là 778 đơn vị. Tỷ lệ người dùng internet đạt gần 80% số dân, thuộc nhóm cao nhất khu vực Đông Nam Á.
Bên cạnh những vấn đề thời sự về đất nước, xã hội, tình hình quốc kế dân sinh, nhiều bất cập, hạn chế, vấn đề “nóng” được phát hiện ban đầu chính từ phản ánh của người dân trên mạng xã hội, đã nhanh chóng được cơ quan chức năng tiếp nhận và xử lý kịp thời. Nếu thật sự tồn tại tình trạng “bịt miệng toàn diện” như PEN America mô tả, thì không thể có một không gian thông tin đa chiều với mức độ tham gia xã hội rộng như vậy.
Báo cáo của PEN America cố tình loại bỏ toàn bộ bối cảnh pháp lý trong từng vụ việc được viện dẫn, chỉ mô tả kết quả xử lý mà không phân tích hành vi cụ thể bị xem xét theo pháp luật Việt Nam. Cách tiếp cận đó tạo ra sự nhập nhằng, “đánh lận con đen” hết sức nguy hiểm giữa phản biện xã hội hợp pháp với hành vi lợi dụng tự do ngôn luận để chống phá, gây bất ổn.
Trong khi đó, thực tế cho thấy Việt Nam không cấm phản biện. Người dân có nhiều kênh tham gia quản lý xã hội: từ tiếp xúc cử tri, góp ý dự thảo luật, phản ánh qua báo chí, mạng xã hội, đến cơ chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Từ thực tế có thể thấy, “Freedom to Write Index 2025” không phản ánh đúng tự do ngôn luận tại Việt Nam, mà chỉ thể hiện góc nhìn thiên lệch. Một quốc gia với hàng chục triệu người tham gia mạng xã hội hằng ngày, nền báo chí ngày càng mở rộng vai trò giám sát quyền lực, người dân ngày càng có điều kiện tiếp cận thông tin và tham gia quản lý xã hội không thể bị mô tả bằng những khuôn mẫu định kiến được chuẩn bị sẵn từ bên ngoài.
Trong thế giới thông tin đa chiều, người dân có đủ tri thức và chính kiến để nhận ra sự thật, do đó những báo cáo thiếu thiện chí, phản ánh sai lệch thực tế như của PEN America sẽ không có sức thuyết phục trong dư luận. Chúng ta kiên quyết bác bỏ việc các tổ chức như PEN America biến quyền con người thành công cụ can thiệp chính trị vào công việc nội bộ của một quốc gia có chủ quyền.
