Bên cạnh những tiện ích và giá trị tích cực không thể phủ nhận, không gian mạng đang phải đối mặt với sự gia tăng của nhiều nội dung độc hại, lệch chuẩn, thậm chí vi phạm pháp luật, gây những hệ lụy đáng lo ngại đối với đời sống xã hội. Người tạo ra và đăng tải những nội dung ấy trước hết phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Tuy nhiên, sẽ là chưa đầy đủ nếu trách nhiệm chỉ dừng lại ở người dùng. Kiểm soát, ngăn chặn và xử lý kịp thời nội dung xấu độc phải trở thành trách nhiệm trực tiếp, thường xuyên của các nền tảng mạng xã hội.
Những cảnh báo của cơ quan chức năng thời gian qua cho thấy phần chìm của “rác mạng” đáng lo ngại không kém những nội dung xuất hiện công khai. Một sản phẩm độc hại có thể nhờ thuật toán nhanh chóng tiếp cận hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người, trách nhiệm của chủ thể vận hành và kiểm soát hệ thống phân phối ấy cần được nhìn nhận đầy đủ, tương xứng hơn.
Đằng sau không ít hội, nhóm kín là hoạt động lừa đảo, thao túng tâm lý, kích động bạo lực. Trước đó, các nhóm như “vỡ nợ làm liều”, “bùng nợ”… từng bị chỉ ra là nơi lan truyền thông tin tín dụng đen, hướng dẫn né nợ, đối phó cơ quan công an, thậm chí trao đổi kinh nghiệm vi phạm pháp luật. Những cộng đồng nguy hại ấy tồn tại lâu dài không hẳn vì thiếu công cụ phát hiện, mà vì phát hiện chưa phải ưu tiên hàng đầu của các nền tảng xuyên biên giới.
Giới chuyên gia cho rằng cần phân định rạch ròi từng lớp trách nhiệm: người đăng tải, người quản trị nhóm hay kênh sai phạm chịu trách nhiệm trước pháp luật; người dùng cần rèn năng lực nhận diện, tự phòng vệ trước cái xấu; cơ quan quản lý phải giám sát, xử lý nghiêm. Bên cạnh những mắt xích ấy, trách nhiệm của công ty cung cấp nền tảng mạng xã hội rất cần được xem xét thấu đáo, bởi đây là chủ thể duy nhất có khả năng ngăn chặn từ gốc, trước khi nội dung xấu độc kịp lan tỏa rộng rãi.
Trên môi trường số, tốc độ là yếu tố quyết định. Một clip chỉ tồn tại vài phút cũng đủ để bị tải xuống, cắt ghép, chia sẻ tới hàng nghìn tài khoản khác. Đến khi nạn nhân khiếu nại hay cơ quan chức năng yêu cầu can thiệp, thiệt hại về danh dự, tâm lý, an ninh trật tự hay nhận thức xã hội đã vượt khỏi tầm kiểm soát. Vì vậy, thước đo trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới phải thể hiện ở khả năng chủ động phát hiện, ngăn rủi ro trước khi thuật toán kịp biến nội dung ấy thành “xu hướng”.
Một doanh nghiệp đủ năng lực dự đoán người dùng thích xem gì, quảng cáo nào sinh lời, cũng đủ khả năng đầu tư để nhận diện tín hiệu bạo lực, lừa đảo, xâm hại trẻ em hay tái phạm có hệ thống. Với nhóm tài khoản nguy cơ cao, cần có lớp phòng vệ sớm: giảm đề xuất, không đưa lên xu hướng, hạn chế kiếm tiền, cảnh báo người xem, chuyển nhanh sang kiểm duyệt bởi con người; tài khoản tái phạm chịu mức giám sát chặt hơn. Đây không phải thu hẹp quyền biểu đạt chính đáng, mà là dựng cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của tổ chức, cá nhân, giữ môi trường mạng văn minh, lành mạnh.
Từ ngày 1/7/2026, Luật An ninh mạng chính thức có hiệu lực, nâng trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng lên một bước rõ ràng hơn. Khoản 1, Điều 14, Luật quy định doanh nghiệp trong nước và nước ngoài cung cấp dịch vụ trên mạng viễn thông, mạng internet và các dịch vụ gia tăng trên không gian mạng có trách nhiệm triển khai biện pháp quản lý, kỹ thuật để phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin trên hệ thống thuộc phạm vi quản lý hoặc khi có yêu cầu của lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng.
Như vậy, trách nhiệm của doanh nghiệp không chỉ được đặt ra khi cơ quan chức năng yêu cầu can thiệp, mà còn gắn với nghĩa vụ chủ động phòng ngừa và phát hiện từ chính hệ thống mình vận hành.
Tại Khoản 2, Điều 25, Luật quy định, khi có yêu cầu của lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an, doanh nghiệp phải ngăn chặn việc chia sẻ thông tin, xóa bỏ thông tin, gỡ bỏ dịch vụ, ứng dụng có nội dung vi phạm quy định chậm nhất là 24 giờ kể từ thời điểm có yêu cầu của lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an; trường hợp khẩn cấp đe dọa xâm hại an ninh quốc gia, yêu cầu ngăn chặn, xóa bỏ thông tin chậm nhất là sau 6 giờ.
Luật cũng dành riêng Điều 16 quy định trách nhiệm của doanh nghiệp trong kiểm soát, ngăn chặn và xây dựng hệ thống kỹ thuật hỗ trợ xử lý thông tin gây nguy hại, xâm hại hoặc xâm phạm quyền trẻ em trên không gian mạng.
Xu hướng quốc tế cũng đang dịch chuyển sang quản trị rủi ro của cả hệ thống. Ngày 2/7/2026, Hội đồng Dịch vụ số châu Âu và Ủy ban châu Âu công bố báo cáo thường niên lần thứ hai theo Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), nhấn mạnh nghĩa vụ nhận diện, đánh giá và giảm thiểu rủi ro hệ thống, từ thông tin bất hợp pháp đến nguy cơ với trẻ em; đồng thời chỉ rõ cách thiết kế giao diện và cơ chế đề xuất tự động có thể khiến người dùng hình thành hành vi giống nghiện, dễ tiếp xúc nội dung độc hại hoặc trở thành mục tiêu dụ dỗ.
Tại Anh, Đạo luật An toàn trực tuyến buộc các dịch vụ thuộc diện điều chỉnh đánh giá rủi ro thông tin bất hợp pháp và vận hành cơ chế phù hợp để hạn chế người dùng tiếp xúc những nội dung bị ưu tiên ngăn chặn. Cả hai đạo luật đều phản ánh một dịch chuyển căn bản: doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm vì để lọt một nội dung sai phạm cụ thể, mà còn phải chịu trách nhiệm cho rủi ro sinh ra từ chính cách họ thiết kế, vận hành hệ thống.
Với các nền tảng đang khai thác thị trường Việt Nam, cần dành nguồn lực thỏa đáng cho đội ngũ kiểm duyệt am hiểu tiếng Việt, văn hóa và pháp luật Việt Nam; chủ động phát hiện sớm tài khoản, hội nhóm, livestream nguy cơ cao; xử lý nghiêm tái phạm; minh bạch hơn về nguyên tắc đề xuất, cơ chế hạn chế phát tán và số liệu xử lý vi phạm; đồng thời điều chỉnh cơ chế kiếm tiền để không tiếp tục cổ xúy những xu hướng tiêu cực như hiện nay.
Cuộc đấu tranh với “rác mạng” vì thế không thể chỉ được xem là bài toán kỹ thuật hay câu chuyện xử lý vi phạm, mà còn là cuộc bảo vệ những chuẩn mực xã hội trước sức ép ngày càng lớn của môi trường số. Với các nền tảng xuyên biên giới, việc để nội dung độc hại, dung tục, lệch chuẩn dễ dàng lan truyền, thậm chí được thuật toán khuếch đại, không chỉ gây tổn hại cho cộng đồng mà còn trực tiếp làm suy giảm niềm tin của người dùng. Bởi vậy, trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ phải được thể hiện từ cách thiết kế, vận hành và kiểm soát hệ sinh thái của mình.
