Khi chất xám bị trục lợi bất chính
Một chiến dịch phối hợp giữa Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an và Công an tỉnh Hưng Yên đã bóc gỡ toàn bộ đường dây. Hồ sơ vụ án bóc tách một thực trạng đáng báo động khi các đối tượng thiết lập nên một mạng lưới đa năng. Việc xâm phạm quyền tác giả chỉ là "thỏi nam châm" thu hút truy cập. Mục đích cuối cùng là trục lợi từ tổ chức (quảng cáo) đánh bạc và truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy (banner, đường link độc hại). "Tiếng súng" báo hiệu cho giai đoạn tấn công tổng lực của các cơ quan chức năng trên mặt trận an ninh mạng.
Theo luật sư Nguyễn Thế Truyền, Giám đốc Công ty Luật Thiên Thanh, các đài truyền hình phải chi trả khoản tiền rất lớn để mua bản quyền phát sóng các trận bóng đá, nhưng rõ ràng hiệu quả kinh tế không cao do bị xâm hại trực tiếp từ những trang web lậu.
"Có lẽ đây là một trong những vụ việc xâm phạm sở hữu trí tuệ đầu tiên được xử lý hình sự một cách quyết liệt... Quan trọng hơn không thể đưa được tất cả hình ảnh bản quyền về để phục vụ người dân. Đó là thiệt hại rất lớn”, ông Truyền nhấn mạnh.
Khung hình phạt hiện nay đối với các nhóm tội danh này vẫn còn khoảng cách khá xa so với tính chất của vụ việc. Khi lợi nhuận khổng lồ, các đối tượng sẵn sàng chấp nhận rủi ro để đánh đổi. Sự chênh lệch này khiến những bản án đôi khi chưa đủ sức răn đe.
"Chế tài về mặt hình sự đối với những tội danh này cao nhất chỉ đến 5 năm... Trong khi đó khoản lợi nhuận thu về rất lớn, nên họ luôn sẵn sàng chấp nhận trả giá. Các bình luận viên hay bộ phận hậu cần, kỹ thuật đều là đồng phạm giúp sức tích cực. Mọi người đừng nghĩ môi trường mạng chỉ có mình bạn đối diện với điện thoại, máy tính thì không ai biết, tất cả đều có thể truy vết được”, luật sư Truyền cảnh báo.
Kiên quyết xóa vùng trống pháp lý trên không gian mạng
Việc tồn tại các hệ thống phát sóng lậu trên internet trong nhiều năm qua cho thấy vẫn còn những “vùng xám” trong thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Nhiều trang web ngang nhiên phát lại các giải thể thao, phim ảnh và chương trình truyền hình có bản quyền, thu hút lượng truy cập rất lớn mà không được sự cho phép của chủ thể giữ bản quyền.
Theo cơ quan chức năng, các hệ thống phát sóng lậu thường được tổ chức theo mô hình vận hành khá chuyên nghiệp. Đại tá Nguyễn Huy Lục, Trưởng phòng 3, Cục A05, Bộ Công an cho biết, các nhóm đối tượng phân công vai trò rất cụ thể. Có nhóm biên kịch, nhóm sưu tầm tài liệu, nhóm bình luận viên và nhóm phụ trách tài chính hậu cần. Việc tách các khâu như vậy khiến nhiều người tham gia chỉ biết phần việc của mình mà không nắm được toàn bộ hành vi vi phạm của cả hệ thống.
Cũng theo Đại tá Nguyễn Huy Lục, trong số các hệ thống phát sóng lậu từng bị phát hiện, Xôi Lạc TV được đánh giá là lớn nhất từ trước đến nay. Điều đáng nói là nhiều đối tượng tham gia đường dây còn rất trẻ, được đào tạo bài bản về công nghệ thông tin, thậm chí có người sở hữu bằng thạc sĩ. Thay vì sử dụng tri thức để phát triển các sản phẩm công nghệ hợp pháp, họ lại dùng kỹ năng chuyên môn để xây dựng một “cỗ máy” phát sóng lậu xâm phạm bản quyền một cách tinh vi. Đây là sự lãng phí chất xám đáng tiếc và cũng là minh chứng cho sự biến tướng của tội phạm công nghệ cao trong thời đại số.
Trước vụ việc này, nhiều hệ thống phát sóng lậu khác cũng từng bị phát hiện và xử lý. Các cơ quan chức năng đã triệt phá nhiều trang web chuyên phát lại các giải bóng đá quốc tế hoặc cung cấp phim trực tuyến trái phép, thu lợi lớn từ quảng cáo. Tuy nhiên, các hệ thống này thường xuyên thay đổi tên miền, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài và phân tán hoạt động trên nhiều nền tảng, khiến việc xử lý gặp nhiều khó khăn.
Từ góc độ pháp lý, các chuyên gia cho rằng hành vi phát sóng lậu trên môi trường số không chỉ là vi phạm bản quyền thông thường mà còn có dấu hiệu của tội phạm hình sự.
Hơn 185 triệu lượt truy cập, 450 tên miền liên tục biến ảo và khối tài sản bị thu giữ lên tới hơn 300 tỷ đồng. Những con số ấn tượng trên thực chất lại thuộc về một hệ thống phát sóng bóng đá vi phạm bản quyền đã tồn tại từ lâu.
Phân tích về vấn đề này, Tiến sĩ Luật Ngô Ngọc Diễm cho biết, trong môi trường số, hành vi phát lại nội dung thể thao, phim ảnh mà không được phép của chủ thể quyền là dạng xâm phạm quyền liên quan đến quyền tác giả, bởi các chương trình phát sóng thể thao và truyền hình được pháp luật bảo hộ như một đối tượng quyền sở hữu trí tuệ.
Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015, "người nào không được phép của chủ thể quyền mà cố ý sao chép hoặc phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các trường hợp: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên, gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng trở lên, hàng hóa vi phạm có giá trị từ 100 triệu đồng trở lên”.
Trong trường hợp phạm tội có tổ chức, thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại lớn cho chủ thể quyền, người vi phạm có thể bị xử lý theo khoản 2 Điều 225 với mức phạt tiền từ 300 triệu đến 1 tỷ đồng, hoặc phạt tù từ sáu tháng đến ba năm.
TS Ngô Ngọc Diễm nhận định, nếu cơ quan điều tra chứng minh được doanh thu hàng trăm tỷ đồng từ hoạt động phát sóng lậu như thông tin ban đầu, thì hành vi này gần như chắc chắn rơi vào khung tăng nặng của Điều 225, bởi yếu tố thu lợi bất chính và phạm tội có tổ chức.
Luật sư Nguyễn Thế Truyền, Giám đốc Công ty Luật Thiên Thanh cho rằng, các đài truyền hình phải bỏ ra khoản chi phí rất lớn để mua bản quyền. Khi các trang web lậu phát sóng miễn phí, họ bị thiệt hại trực tiếp về doanh thu. Quan trọng hơn, điều đó làm suy giảm động lực đầu tư vào nội dung bản quyền và ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường nội dung số.
“Nếu bản quyền không được bảo vệ hiệu quả, các doanh nghiệp sẽ khó có động lực đầu tư vào sản xuất và phân phối nội dung chất lượng cao. Điều này về lâu dài sẽ làm suy yếu hệ sinh thái sáng tạo của nền kinh tế số”, luật sư Nguyễn Thế Truyền nói.
Việc triệt phá các hệ thống phát sóng lậu quy mô lớn cho thấy quyết tâm của các cơ quan chức năng trong việc làm sạch môi trường mạng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đại tá Nguyễn Huy Lục cho biết, lực lượng chức năng đang tiếp tục phối hợp với các nhà cung cấp dịch vụ internet và nền tảng công nghệ để ngăn chặn các hệ thống phát sóng lậu tương tự.
Tuy vậy, theo các chuyên gia, trên thực tế vẫn còn nhiều trang web và nền tảng trực tuyến tiếp tục phát sóng lậu các sự kiện thể thao và nội dung giải trí có bản quyền. Các trang này thường sử dụng tên miền quốc tế, thay đổi địa chỉ truy cập liên tục hoặc phát tán đường dẫn qua mạng xã hội để tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng.
Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế số, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trở thành yêu cầu cấp thiết. Một môi trường internet lành mạnh không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của cơ quan quản lý mà còn cần sự thay đổi trong nhận thức của người dùng. Mỗi cú nhấp chuột vào một trang web phát sóng lậu tưởng như vô hại nhưng thực chất lại tiếp tay cho các hành vi vi phạm bản quyền và nhiều hoạt động tội phạm trên mạng.
