Khác với cảnh xếp hàng mua vàng thường thấy mỗi giai đoạn giá vàng tăng, những hàng ghế chờ tại nhiều cửa hàng của Công ty Vàng bạc đá quý Sài Gòn (SJC), Công ty Vàng bạc đá quý Phú Nhuận (PNJ) trên địa bàn TP Hồ Chí Minh những ngày gần đây phần lớn lại là người mang vàng miếng, vàng nhẫn và kim cương đến bán.
Giá vàng vừa trải qua một cú giảm mạnh và đột ngột nhất từ trước đến nay trong tuần giao dịch (từ ngày 20 - 25/7). Trong khi đó, khác với đà lao dốc của giá vàng trong nước, giá vàng thế giới đã có một tuần phục hồi nhẹ, bảo vệ thành công vùng hỗ trợ 4.000 USD/ounce.
Khi cú sốc niềm tin lan sang vàng
Lý giải nguyên nhân của cơn sóng bán vàng ồ ạt này, nhiều ý kiến cho rằng nó không chỉ nằm ở biến động của giá vàng. Đằng sau làn sóng bán ra là sự cộng hưởng của tâm lý bất an, áp lực thanh khoản và quá trình siết chặt quản lý đang lan từ kim cương sang toàn bộ thị trường vàng bạc, đá quý.
Theo Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý TP Hồ Chí Minh, từ đầu tháng 7 đến nay, khoảng 30 doanh nghiệp kinh doanh kim cương đã tạm ngừng hoạt động. Doanh nghiệp lớn trong ngành như PNJ áp dụng thời hạn chi trả tiền mua lại sản phẩm lên tới 120 ngày làm gia tăng lo ngại về khả năng thanh khoản và rủi ro tài chính của những người đang nắm giữ các loại tài sản này.
Tuy nhiên, đại diện Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý TP Hồ Chí Minh cho rằng, tình trạng chậm chi trả mới chỉ xuất hiện tại một số đơn vị. Hoạt động mua bán vàng trên thị trường nhìn chung vẫn diễn ra bình thường. Nếu cần thanh khoản ngay, người dân vẫn có thể tìm đến những cửa hàng hoặc doanh nghiệp nhỏ có uy tín và đủ năng lực thu mua.
Theo đánh giá của Hội, những biến động hiện nay cũng là dấu hiệu cho thấy thị trường vàng bạc, đá quý đang bước vào một cuộc thanh lọc mạnh mẽ. Chỉ những doanh nghiệp hoạt động minh bạch, có năng lực tài chính, ứng xử phù hợp trước biến động và bảo đảm quyền lợi khách hàng mới có thể duy trì niềm tin cũng như tiếp tục tồn tại.
Đồng quan điểm, bà Trần Thị Ngọc Liên, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2 cho biết, thông tin về một số vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật trong hoạt động kinh doanh kim cương, đá quý đang được cơ quan chức năng điều tra đã tác động đến tâm lý của một bộ phận người tiêu dùng, đồng thời ảnh hưởng tới giao dịch vàng trang sức và đá quý.
Việc điều tra, xác minh và xác định trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân thuộc thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng. Người dân và doanh nghiệp cần tiếp nhận thông tin từ nguồn chính thống, tránh suy diễn hoặc đồng nhất sai phạm của một số cá nhân, doanh nghiệp với toàn bộ thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ. Nếu tâm lý hoang mang lan rộng, một vấn đề cục bộ về niềm tin có thể bị khuếch đại thành áp lực thanh khoản đối với cả thị trường.
Ở góc nhìn khác, luật sư Thu Hà, Đoàn Luật sư Hà Nội cho rằng, vấn đề của thị trường vàng Việt Nam không chỉ nằm ở diễn biến tăng, giảm của giá. Chúng còn bắt nguồn sâu xa từ cấu trúc nguồn cung, cơ chế hình thành giá và mức độ minh bạch của toàn bộ chuỗi giao dịch.
Điều này được thể hiện rất rõ ở diễn biến, khi giá tăng lên vùng cao, người dân xếp hàng mua vì lo giá còn tăng tiếp hoặc sợ không mua được vàng. Nhưng khi giá giảm mạnh, đám đông lại xếp hàng bán vì lo tài sản tiếp tục mất giá. Cả hai trạng thái đều bị khuếch đại bởi một thị trường thiếu dữ liệu tập trung và không có mức giá tham chiếu đủ sức thuyết phục.
Giữa hai cơn sóng mua và bán, doanh nghiệp là bên quyết định giá niêm yết cũng như độ rộng của chênh lệch giao dịch. Người dân dù mua hay bán đều phải chấp nhận mức giá tại từng hệ thống, trong khi khả năng kiểm chứng cung cầu thực tế rất hạn chế. Bởi vậy, cơn sóng bán vừa qua không đơn thuần là phản ứng cảm tính của một nhóm người sở hữu vàng. Nó là dấu hiệu cho thấy thị trường vẫn có thể bị chấn động mạnh bởi cú sốc niềm tin từ một phân khúc có liên quan.
Theo Nghị định 232/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp sản xuất vàng miếng phải có vốn điều lệ tối thiểu 1.000 tỷ đồng, còn ngân hàng thương mại phải có ít nhất 50.000 tỷ đồng. Các đơn vị cũng phải đáp ứng yêu cầu về hoạt động kinh doanh, kiểm soát nội bộ, chất lượng sản phẩm và nghĩa vụ báo cáo.
Thị trường bước lên “bàn mổ”
Trong hơn một thập kỷ qua, Nghị định 24/2012/NĐ-CP đã góp phần kiểm soát tình trạng “vàng hóa”, ổn định tiền tệ và giảm ảnh hưởng của biến động giá vàng tới tỷ giá. Tuy nhiên, mô hình quản lý tập trung cũng làm hạn chế khả năng bổ sung nguồn cung khi nhu cầu thị trường tăng cao.
Nghị định 232/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 10/10/2025, đánh dấu bước chuyển quan trọng khi cho phép doanh nghiệp và ngân hàng thương mại đáp ứng đủ điều kiện được cấp phép sản xuất vàng miếng mang ký mã hiệu riêng, đồng thời tham gia xuất nhập khẩu vàng theo quy định. Nhà nước chuyển dần từ trực tiếp kiểm soát nguồn cung sang quản lý thị trường thông qua hệ thống tiêu chuẩn, điều kiện cấp phép và cơ chế giám sát.
Hiện đã có 11 hồ sơ đề nghị cấp giấy phép sản xuất vàng miếng từ các doanh nghiệp và tổ chức tín dụng, nhưng chưa đồng nghĩa với việc nguồn cung sẽ tăng ngay. Doanh nghiệp có được cấp phép hay không, được nhập bao nhiêu vàng nguyên liệu và thời điểm nào nguyên liệu có thể đi vào sản xuất mới là những yếu tố quyết định tác động thật sự của chính sách.
Nếu mở rộng nguồn cung là một bên của cuộc đại phẫu, bên còn lại là làm sạch dòng tiền và nguồn gốc hàng hóa. Một tài sản dù có giá trị vật chất cao vẫn có thể mất thanh khoản nếu người sở hữu không chứng minh được xuất xứ, chất lượng hoặc quyền bán lại.
Nghị định 232 yêu cầu giao dịch vàng từ 20 triệu đồng trở lên trong một ngày của một khách hàng phải thực hiện qua tài khoản. Quy định này giúp tạo dấu vết dòng tiền, hỗ trợ quản lý thuế và phòng chống rửa tiền. Từ ngày 9/2/2026, Nghị định 340/2025/NĐ-CP cũng nâng mức xử phạt đối với một số vi phạm trong kinh doanh vàng lên tới 400 triệu đồng.
Hoạt động kiểm tra đang được mở rộng. Tháng 5/2026, một doanh nghiệp tại Thanh Hóa bị xử phạt 180 triệu đồng vì kinh doanh vàng không rõ nguồn gốc cùng các vi phạm liên quan. Tại Hà Nội, kiểm tra liên ngành phát hiện những tồn tại về hóa đơn điện tử, thanh toán qua tài khoản, niêm yết giá và chế độ báo cáo. Tháng 7/2026, Bộ Công thương tiếp tục lên kế hoạch kiểm tra một số doanh nghiệp kinh doanh kim khí quý, đá quý theo đề nghị của cơ quan phòng chống rửa tiền.
Tuy nhiên, siết quản lý cần đi cùng cơ chế chuyển tiếp phù hợp. Một lượng lớn vàng và trang sức đã được người dân tích lũy từ nhiều năm trước, khi thói quen lưu giữ hóa đơn chưa phổ biến. Nếu tất cả sản phẩm thiếu chứng từ đều bị coi là bất hợp pháp, tài sản hợp pháp của người dân có thể bị đẩy khỏi thị trường chính thức. Nhưng nếu dễ dàng hợp thức hóa, chính sách lại có nguy cơ tạo đường đi cho vàng và đá quý nhập lậu.
Do đó, cần phân biệt tài sản tích lũy hợp pháp với hoạt động kinh doanh cố tình che giấu nguồn gốc hoặc né hóa đơn. Về lâu dài, sản phẩm vàng, kim cương và đá quý cần có mã định danh, thông tin đơn vị sản xuất, hàm lượng và chứng thư kiểm định; dữ liệu phải được kết nối giữa doanh nghiệp, thuế, hải quan và quản lý thị trường.
Sàn giao dịch vàng quốc gia đang được nghiên cứu có thể tạo giá tham chiếu tập trung, công khai dữ liệu cung cầu và chuẩn hóa điều kiện giao nhận. Nếu nguồn cung vẫn hạn chế, sản phẩm thiếu chuẩn chung và dữ liệu chưa liên thông, sàn vàng chỉ thay đổi nơi giao dịch mà chưa giải quyết được căn nguyên. Chỉ khi thị trường đứng vững trước cả cơn sốt mua lẫn làn sóng bán, cuộc "đại phẫu" mới thật sự thành công.
