Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư bùng nổ mạnh mẽ, Chính phủ Việt Nam đã xác định rõ khoa học, công nghệ là trụ cột then chốt của phát triển nhanh và bền vững. Ngày 12/6/2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký Quyết định số 1131/QĐ-TTg, chính thức ban hành Danh mục 11 nhóm công nghệ chiến lược và 35 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược. Đây là một bước đi chiến lược nhằm tăng cường năng lực tự chủ công nghệ, thu hẹp khoảng cách và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Viện, trường sẵn sàng với công nghệ chiến lược
Danh mục do Chính phủ phê duyệt bao gồm nhiều lĩnh vực then chốt, mở ra không gian rộng lớn để các viện, trường tự tin bước vào nghiên cứu sâu. Trong đó, nhóm công nghệ về trí tuệ nhân tạo, bản sao số và thực tế ảo/thực tế tăng cường được quy định gồm mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt, trợ lý ảo, trí tuệ nhân tạo chuyên ngành, trí tuệ nhân tạo phân tích, bản sao số (Digital Twin) và vũ trụ ảo (Metaverse); nhóm mạng di động thế hệ sau 5G/6G hướng tới các thiết bị và giải pháp mạng truy cập vô tuyến theo chuẩn ORAN, lõi mạng và truyền dẫn IP tốc độ cao; nhóm robot và tự động hóa bao gồm robot di động tự hành và robot công nghiệp…
Ngoài ra, danh mục còn mở rộng sang các lĩnh vực chiến lược như blockchain (tài sản số, tiền số và hệ thống truy xuất nguồn gốc), chip bán dẫn (chip chuyên dụng, chip AI, chip IoT), y sinh học tiên tiến, năng lượng và vật liệu mới, đất hiếm, đại dương lòng đất, an ninh mạng, và hàng không, vũ trụ với các sản phẩm như vệ tinh viễn thám và điều khiển, UAV.
Danh mục này không chỉ là bức tranh tổng thể về định hướng công nghệ của Việt Nam đến năm 2030, mà còn là “la bàn” để các viện, trường xác định nhiệm vụ nghiên cứu, gắn với lợi thế nội tại và nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội.
Tại Trường đại học Giao thông vận tải, hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, trung tâm khoa học-công nghệ và mạng lưới cựu sinh viên quốc tế chính là những đòn bẩy quan trọng để triển khai các dự án nghiên cứu chiến lược này.
PGS, TS Ngô Văn Minh, Trưởng phòng Đổi mới sáng tạo và Chuyển giao công nghệ của nhà trường nhấn mạnh: “Để đầu tư nghiên cứu công nghệ chiến lược, phải bắt đầu từ nền tảng vững chắc, đặc biệt là phòng thí nghiệm hiện đại. Nơi đó là điểm khởi đầu để biến lý thuyết thành sản phẩm ứng dụng, thu hút cả sinh viên, kỹ sư và các nhà khoa học tham gia nghiên cứu”.
Trong khi đó, TS Trần Tiến Công, Trưởng khoa Trí tuệ nhân tạo của học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông nhấn mạnh: “Trong thời gian tới, chúng tôi mong muốn triển khai các chương trình đào tạo, huấn luyện để sinh viên có thể thi các cuộc thi đẳng cấp quốc tế và đưa các chứng chỉ quốc tế về giảng dạy tại Việt Nam. Mục tiêu là đội ngũ nhân lực Việt Nam trở thành tinh hoa, góp phần trực tiếp vào nền giáo dục và phát triển của đất nước”.
Quan điểm này thể hiện sự đồng lòng của giới đào tạo trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực công nghệ tiên tiến.
Không thể phủ nhận vai trò của chính sách trong việc tạo dựng môi trường thuận lợi để các viện, trường “xuất trận” trong các lĩnh vực chiến lược. Bộ Khoa học và Công nghệ đã và đang chủ trì xây dựng kế hoạch triển khai các công nghệ chiến lược theo lộ trình cụ thể: Đến năm 2025 sẽ làm chủ ít nhất 3 sản phẩm chiến lược; đến năm 2027 mở rộng lên hơn 20 sản phẩm; đến năm 2035 dự kiến phát triển thêm khoảng 25 sản phẩm đáp ứng nhu cầu kinh tế-xã hội, đóng góp 15 -20% GDP.
Theo PGS, TS Tạ Hải Tùng, Hiệu trưởng Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông của Đại học Bách khoa Hà Nội, trong chiến lược quốc gia phát triển công nghệ, một trong những định hướng quan trọng là tận dụng thành tựu toàn cầu để thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng trong nước, thay vì đi chậm chạp từ con số 0. Ông cũng cho rằng, đứng trên vai người khổng lồ chính là cách tiếp cận đúng đắn để Việt Nam thu hẹp khoảng cách công nghệ với thế giới.
Ông Tùng khẳng định quan điểm này khi lấy dẫn chứng về trí tuệ nhân tạo tạo sinh toàn cầu như ChatGPT, nơi mà các quốc gia có thể sử dụng mô hình nguồn mở rồi xây dựng bộ dữ liệu Tiếng Việt để phát triển ứng dụng phục vụ xã hội trong nước, tạo bước tiến nhanh hơn so với việc xây dựng mô hình từ đầu trong điều kiện nguồn lực bị giới hạn.
Cơ hội đứng trên vai người khổng lồ
Nếu viện, trường giữ vai trò ươm mầm tri thức thì doanh nghiệp là lực lượng đưa công nghệ chiến lược ra thị trường. Nhiều doanh nghiệp tư nhân đã chủ động đầu tư dài hạn vào các lĩnh vực lõi như bán dẫn, UAV, bản sao số hay công nghệ sinh học.
Bà Đặng Thị Ánh Tuyết, Nhà sáng lập và Giám đốc điều hành MedCAT (nền tảng trí tuệ nhân tạo do người Việt thiết kế) cho rằng, việc chính phủ xác định rõ các công nghệ chiến lược đã tạo ra “kim chỉ nam” quan trọng cho doanh nghiệp. “Khi biết mình đang đi đúng hướng chiến lược của quốc gia, doanh nghiệp có thêm niềm tin để đầu tư dài hạn, liên tục phát triển và làm chủ công nghệ”, bà Tuyết khẳng định.
Bà Tuyết cũng cho rằng, cộng đồng doanh nghiệp công nghệ cũng sẽ nhìn thấy cơ hội lớn từ danh mục mới. Khi chính phủ đã hoạch định được các công nghệ chiến lược cốt lõi, đó là định hướng sâu sát để doanh nghiệp tiếp cận và lựa chọn đầu tư. Thực tế, doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực trọng điểm này có thêm tự tin và niềm tin để phát triển liên tục.
Ở tầm nhìn rộng hơn, PGS, TS Tạ Hải Tùng cho rằng, Việt Nam cần lựa chọn cách đi thông minh, tận dụng thành tựu toàn cầu để tăng tốc. Một quốc gia đi sau không thể phát triển bằng cách tự làm lại từ đầu mà phải “đứng trên vai người khổng lồ”.
“Chúng ta hoàn toàn có thể tận dụng các mô hình nền tảng, đặc biệt là nguồn mở, kết hợp dữ liệu Tiếng Việt và nhân lực trẻ để phát triển nhanh các ứng dụng AI phục vụ người dân và doanh nghiệp. Khoảng cách của Việt Nam với thế giới không còn quá xa như trước”, ông Tùng nhận định. Nếu làm chủ được công nghệ lõi, Việt Nam sẽ có cơ hội thoát bẫy thu nhập trung bình và khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Quyết định 1131/QĐ-TTg yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương xây dựng các chương trình triển khai chi tiết cho từng nhóm công nghệ, cùng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia cho 11 nhóm ngành chiến lược trong năm 2026. Việc xây dựng tiêu chuẩn này được đặt trước yêu cầu thống nhất, minh bạch và tạo cơ sở pháp lý cho các hoạt động nghiên cứu, sản xuất, kiểm định, thương mại hóa sản phẩm công nghệ chiến lược.
Trong bối cảnh đó, sự phối hợp giữa viện, trường và doanh nghiệp trở thành nhân tố quyết định. Các trường đại học chuẩn bị nguồn lực nghiên cứu và đào tạo, xây dựng phòng thí nghiệm, khu thử nghiệm; doanh nghiệp đóng vai trò thương mại hóa sản phẩm và đưa vào thị trường; Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, đầu tư nguồn lực và bảo đảm môi trường pháp lý thuận lợi. Khi cả ba yếu tố này cùng hội tụ, bức tranh đổi mới sáng tạo sẽ được hiện thực hóa mạnh mẽ.
Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình Chính phủ lựa chọn 6 công nghệ chiến lược ưu tiên triển khai sớm nhằm tạo ra những sản phẩm “mũi nhọn” có khả năng thâm nhập thị trường nhanh và lan tỏa hiệu ứng áp dụng: (1) mô hình ngôn ngữ lớn và trợ lý ảo Tiếng Việt; (2) hệ thống và thiết bị mạng di động 5G; (3) AI camera xử lý tại biên; (4) nền tảng blockchain cho truy xuất nguồn gốc và tài sản số; (5) robot di động tự hành; và (6) thiết bị bay không người lái (UAV).
