Vẫn thiếu người “vẽ bản đồ” công nghệ

Chính phủ đã có động thái thể hiện quyết tâm bứt phá bằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nhưng một thực tế đang đặt ra là việc khó tìm kiếm những người “vẽ bản thiết kế” cho các đề tài, dự án lớn.

Kỹ sư đang thuyết trình giới thiệu sản phẩm công nghệ. Ảnh: NGUYỆT ANH
Kỹ sư đang thuyết trình giới thiệu sản phẩm công nghệ. Ảnh: NGUYỆT ANH

Nghị định số 231/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 28/8/2025 lần đầu đưa ra khái niệm “tổng công trình sư”, “kiến trúc sư trưởng” cho các chương trình, dự án trọng điểm về khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đây được xem là bước đi mang tính đột phá trong tư duy quản trị phát triển công nghệ: từ cách làm phân tán sang mô hình có người dẫn dắt tổng thể, có quyền điều phối, có trách nhiệm kiến tạo lộ trình phát triển.

Sau gần một năm triển khai, điều đáng chú ý là những vị trí ấy vẫn bỏ trống. Chẳng lẽ đất nước với 100 triệu dân không tìm được vài cá nhân đủ tầm?

Khi chính sách mở đường nhưng nhân tài còn dè dặt

Sau nhiều năm sống và làm việc ở nước ngoài, trở về Việt Nam với khát vọng kết nối trí thức toàn cầu cho quê hương, GS Trần Thanh Vân luôn đau đáu về môi trường phát triển khoa học trong nước.

Theo ông, việc Đảng và Nhà nước đặt ra chủ trương tìm kiếm những “tổng công trình sư”, “kiến trúc sư trưởng” cho các đề án trọng điểm là một tư duy mới và rất cần thiết. Đó không đơn thuần là chuyện bổ nhiệm một chức danh, mà là sự thừa nhận vai trò trung tâm của trí thức trong kiến tạo tương lai phát triển đất nước. “Chúng ta có chính sách tốt nhưng chưa chắc đã đúng với mong muốn của nhà khoa học. Việc “trải thảm đỏ” đón nhân tài cần đi liền với tạo điều kiện làm việc, tôn trọng và phát huy trí tuệ của họ”, ông nói.

Thực tế cho thấy, dù Nghị định 231 đã tạo hành lang pháp lý khá đầy đủ, việc tìm kiếm các tổng công trình sư vẫn chưa đạt kết quả như kỳ vọng. Tại một cuộc họp báo thường kỳ gần đây, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Hoàng Phương thẳng thắn thừa nhận: Đến nay chưa có nhà khoa học trong nước nào chủ động nhận vai trò tổng công trình sư cho các đề án lớn.

Theo ông, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Nội vụ đã xây dựng nhiều cơ chế đặc thù nhằm thu hút nhân tài, trao quyền tự chủ học thuật, cho phép nhà khoa học tham gia khai thác và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Điểm nghẽn nằm ở tâm lý e ngại của chính đội ngũ khoa học trong nước.

Nhiều người vẫn chưa sẵn sàng bước ra khỏi “vùng an toàn” để nhận các nhiệm vụ lớn, có tính đột phá và đi kèm trách nhiệm rất cao. Trong khi đó, khoa học-công nghệ vốn là lĩnh vực chấp nhận rủi ro, nơi thất bại nhiều khi là điều tất yếu trên con đường sáng tạo.

Đằng sau sự dè dặt ấy không chỉ là câu chuyện thu nhập hay điều kiện nghiên cứu. Đó còn là nỗi băn khoăn về cơ chế thực thi, mức độ trao quyền thực chất, khả năng phối hợp liên ngành và đặc biệt là niềm tin rằng những ý tưởng lớn sẽ được theo đuổi đến cùng.

Khoảng trống lớn trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Nhu cầu tìm kiếm “kiến trúc sư trưởng” hiện không chỉ xuất hiện ở cấp trung ương. Theo TS Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), nhiều địa phương như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Bắc Ninh… đều bày tỏ mong muốn có những chuyên gia đầu ngành đủ năng lực định hướng chiến lược phát triển công nghệ phù hợp với điều kiện địa phương.

Thực tế này phản ánh một khoảng trống lớn trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Việt Nam không thiếu kỹ sư công nghệ giỏi. Không ít người đang làm việc tại các tập đoàn hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, giữa một kỹ sư giỏi và một “tổng công trình sư” vẫn có sự khác biệt.

Nếu kỹ sư giải quyết một bài toán kỹ thuật cụ thể, thì tổng công trình sư phải nhìn thấy cả hệ sinh thái công nghệ, chuỗi giá trị, xu hướng thị trường, khả năng thương mại hóa và cả vị thế quốc gia trong cuộc cạnh tranh toàn cầu. Nói cách khác, đó là những người vừa hiểu sâu công nghệ, vừa có tư duy chiến lược, năng lực tổ chức và khả năng kết nối các nguồn lực.

Theo ông Hoài, với nhiều nhóm ngành công nghệ chiến lược mà Việt Nam ưu tiên phát triển như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, robot, an ninh mạng hay hàng không vũ trụ…, mỗi lĩnh vực đều cần ít nhất một tổng công trình sư đủ tầm dẫn dắt.

Ông dẫn trường hợp của Morris Chang, nhà sáng lập TSMC của Đài Loan (Trung Quốc), như một thí dụ điển hình về vai trò của một “kiến trúc sư trưởng” quốc gia trong ngành bán dẫn. Đằng sau đó là tầm nhìn của một con người hiểu rõ vị trí của Đài Loan trong chuỗi bán dẫn toàn cầu và kiên trì theo đuổi một hướng đi suốt hàng chục năm.

Ở Việt Nam, nhiều lĩnh vực công nghệ vẫn đang phát triển theo hướng phân tán, thiếu sự điều phối tổng thể, thiếu người “định hình bản vẽ” cho cả ngành.

TS Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) : “Nếu không có các tổng công trình sư, chúng ta sẽ giống như thầy bói xem voi. Mỗi người nhìn một góc, mỗi nơi làm một phần”.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Vương Quang Khải, nhà sáng lập Zalo cho rằng, Việt Nam hiện có nhiều kỹ sư công nghệ giỏi nhưng còn thiếu năng lực thiết kế sản phẩm ở tầm thế giới. Ông ví sự khác biệt này giống như giữa kiến trúc sư và kỹ sư xây dựng. Một bên quyết định “xây cái gì”, bên kia quyết định “xây như thế nào”. “Chúng ta có nhiều kỹ sư máy tính, nhưng rất thiếu kiến trúc sư công nghệ”, ông Khải nhận định.

Theo Nghị định 231, các vị trí kiến trúc sư trưởng được phân thành ba nhóm: cấp bộ, cấp tỉnh và cấp dự án.

Họ không chỉ làm nhiệm vụ tư vấn chuyên môn mà còn trực tiếp xây dựng kiến trúc hệ thống, điều phối nhóm nghiên cứu, đề xuất chính sách đặc thù, xây dựng lộ trình công nghệ và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm khoa học-công nghệ.

Theo đánh giá của ông Nguyễn Đức Long, Tổng Giám đốc Học viện Công nghệ AIUni, các tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng là những vị trí mang tính “nhạc trưởng” trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Việc xây dựng cơ chế, chính sách theo Nghị định 231 là rất tích cực. Tuy nhiên, theo ông: “Chúng ta vẫn đang tư duy ở góc độ làm chính sách theo hướng chúng ta có gì mà chưa đi theo hướng họ cần gì. Phải đánh giá, khảo sát được nhu cầu thực tế của những nhà khoa học, những chuyên gia đầu ngành”.

Một hướng nhìn khác, ông cho rằng, thu hút “người tài” vốn dĩ không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Ông lấy thí dụ, có những quốc gia, chẳng hạn Trung Quốc phải mất tới hàng chục năm mới có thể xây dựng được đội ngũ hàng đầu, để dẫn dắt ngành khoa học và công nghệ trong nước.

“Cùng với việc tập trung thu hút, Việt Nam cần tính tới bài toán xây dựng đội ngũ thông qua chính sách đào tạo, lựa chọn hạt giống tài năng để ươm mầm trở thành những kiến trúc sư trưởng cho tương lai”, ông Long đề xuất. Bởi theo ông, những tổng công trình sư vốn không dễ tìm, và lại càng khó thu hút thì việc chủ động tạo ra nguồn cung sẽ là một lợi thế cho Việt Nam.

Đúng như chia sẻ của GS Trần Thanh Vân, câu chuyện con người là điều quan trọng nhất. Nhưng luôn luôn là một chặng đường dài và cần rất nhiều yếu tố.

“Điều Việt Nam cần không chỉ là các văn bản chính sách, mà là một hệ sinh thái thật sự biết trọng dụng trí thức. Ở đó, nhà khoa học không chỉ được đãi ngộ tốt hơn, mà quan trọng hơn là được tin tưởng, được trao quyền và được chấp nhận cả những rủi ro sáng tạo”, GS Vân nhấn mạnh.

Cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu hiện nay thực chất là cuộc cạnh tranh về con người. Quốc gia nào có được những “kiến trúc sư trưởng” đủ tầm nhìn để dẫn dắt các ngành công nghệ chiến lược, quốc gia đó sẽ có lợi thế trong cuộc đua phát triển tương lai.

Những “tổng công trình sư” sẽ khó xuất hiện nếu môi trường vẫn còn tâm lý sợ sai, ngại trách nhiệm và thiếu những bài toán đủ lớn để thử thách con người.

Có thể bạn quan tâm

Hiểu rõ câu chuyện nâng hạng

Việc thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam được nâng hạng, về tổng thể sẽ mang tính tích cực. Nhưng như nhiều chuyên gia chứng khoán và những người có uy tín trên thị trường khẳng định, nâng hạng vốn dĩ là câu chuyện dài. Mà đã là câu chuyện dài thì sẽ có từng phần khác nhau, và tất nhiên có cả những kịch tính, bất ngờ.

Trên sàn chứng khoán, giá trị vốn hóa của Viettel Global vượt qua con số 10 tỷ USD.

Mở đường cho doanh nghiệp công nghệ lên sàn

FPT, CMC đang là những dấu ấn hiếm hoi của doanh nghiệp công nghệ trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, dữ liệu và nền kinh tế số tăng tốc, việc mở rộng cánh cửa thị trường vốn cho doanh nghiệp công nghệ được kỳ vọng sẽ tạo thêm những động lực tăng trưởng mới.

Thanh khoản tạo đáy

Sau khi giá trị giao dịch (GTGD) khớp lệnh tại sàn HoSE giảm xuống dưới ngưỡng 10.000 tỷ đồng/phiên vào ngày 11/6, đã xuất hiện những tín hiệu phục hồi sau đó. Trong phiên hôm qua (17/6), GTGD tại HoSE đã vượt ngưỡng 20.000 tỷ đồng.

Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng để đón đầu các dự án đầu tư công nghệ có giá trị gia tăng cao. Ảnh: NAM NGUYỄN

Bỏ tư duy thu hút vốn nước ngoài bằng mọi giá

Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam từ nền kinh tế dựa vào gia công, lắp ráp và lợi thế chi phí thấp sang nền kinh tế dựa vào đổi mới sáng tạo, công nghệ và giá trị gia tăng cao, nâng tầm vị thế quốc gia trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

World Cup không chỉ có bóng đá

Những thông số như doanh thu bán vé, số lượng người xem trên toàn thế giới… đã chứng minh vị trí số 1 của World Cup trong các sự kiện thể thao. Cũng vì lẽ đó mà cách thức tổ chức, vận hành của World Cup có thể gợi mở hoặc tạo ra xu hướng cho các sự kiện thể thao.

Cánh đồng điện gió ở Lâm Đồng. Ảnh: NAM ANH

Những “điểm nghẽn” trong làn sóng đầu tư năng lượng

Trong bối cảnh Quy hoạch điện VIII đang được đẩy mạnh thực thi, Lâm Đồng trở thành tâm điểm của dòng vốn đầu tư vào điện mặt trời và điện gió. Tuy nhiên, đằng sau những con số nghìn tỷ và công suất thiết kế lên đến hàng nghìn MW, bức tranh thực tế vẫn tồn tại vấn đề “mông lung” về công nghệ.

Khách đến mua vẫn chiếm đa số, song các giao dịch giá trị lớn không nhiều. Ảnh: THANH HOA

Chu kỳ tâm lý mới trên thị trường vàng

Sau giai đoạn tăng nóng từ cuối năm 2024 đến đầu năm 2026, giá vàng trong nước đang trải qua đợt điều chỉnh mạnh. Tâm lý nhà đầu tư cũng thay đổi rõ rệt, từ nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội sang trạng thái thận trọng và hoài nghi hơn với triển vọng của thị trường.

Sự phát triển nhanh chóng của AI đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý để quản lý hiệu quả công nghệ này. Ảnh: HẢI NAM

Quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm AI tạo ra

Từ những ca khúc, bức tranh, phần mềm cho đến các sáng chế công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình sáng tạo của con người. Tuy nhiên, khi các sản phẩm ấy tạo ra giá trị kinh tế, một câu hỏi lớn được đặt ra là việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ sẽ được thực hiện như thế nào?

Đồ họa: ANH QUÂN

Cảnh báo lừa đảo trong giao dịch thương mại quốc tế

Số hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) khiến các hình thức lừa đảo trong thương mại quốc tế trở nên ngày càng tinh vi. Cơ quan quản lý và chuyên gia khuyến cáo doanh nghiệp cần tăng cường xác minh đối tác và siết chặt quy trình giao dịch.

Nhà đầu tư tìm hiểu thông tin về dự án tại sàn giao dịch bất động sản. Ảnh: NAM ANH

Bất động sản không còn là cuộc chơi của kỳ vọng

Sau một chu kỳ tăng nóng kéo dài, thị trường bất động sản đang chứng kiến sự thay đổi tâm lý của nhà đầu tư, từ kiếm lợi nhuận nhờ chênh lệch giá sang tìm kiếm dòng tiền khai thác. Sự thay đổi này bắt nguồn từ việc nhà đầu tư đã không còn tin tuyệt đối vào khả năng tăng giá liên tục của bất động sản.

Phòng bệnh hơn chữa bệnh

Việc Công ty CP Đầu tư xây dựng 3-2 gửi văn bản đến cơ quan quản lý đề nghị kiểm tra giao dịch cổ phiếu (CP) của chính doanh nghiệp (DN) vì lo ngại những tình huống khó lường đã nói lên một tình huống, dù không phổ biến, nhưng luôn phải thực hiện là DN phải có kế hoạch theo dõi CP của mình để phòng tránh rủi ro.

Xếp hạng ẩm thực

Những ngày gần đây, chủ đề liên quan đến việc các đơn vị kinh doanh trong lĩnh vực ăn uống (F&B) được lọt vào bảng xếp hạng hoặc gắn sao Michelin được bàn luận sôi nổi. Mặc dù sao Michelin vốn luôn được xem là một tiêu chuẩn của ẩm thực, cũng giống như việc gắn sao khách sạn, nhưng sự phát triển của công nghệ cũng kéo theo nhiều thay đổi rất đáng suy nghĩ.

Khách hàng dùng điện thoại truy xuất thông tin hàng hóa qua mã QR .Ảnh: NAM ANH

Nền tảng dữ liệu truy xuất nguồn gốc hàng hóa

Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng quen với thao tác dùng điện thoại thông minh quét mã QR trên bao bì sản phẩm. Điều này đang đặt ra đòi hỏi ngày càng cao về tính xác thực và khả năng chứng minh nguồn gốc xuất xứ của những công cụ này.

Nhóm doanh nghiệp dệt may có tỷ trọng nhập khẩu bông lớn từ Mỹ như TCM, ADS, Vinatex… được hưởng lợi. Ảnh: SONG ANH

"Phép thử" mới với xuất khẩu Việt Nam

Đề xuất áp thuế bổ sung 12,5% từ Mỹ mở ra một phép thử mới đối với năng lực thích ứng của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, trong bối cảnh các yêu cầu về chuỗi cung ứng, xuất xứ và tiêu chuẩn thương mại ngày càng khắt khe.

Cơ quan quản lý đã chủ động đối thoại, lắng nghe và tiếp thu ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp.

Tốc độ và tính dự báo trong hoàn thiện pháp luật kinh doanh

Năm 2025 đánh dấu tốc độ hoàn thiện pháp luật kinh doanh cao chưa từng có với 89 đạo luật được thông qua và nhiều thủ tục được cắt giảm. Cùng với những kết quả tích cực, cộng đồng doanh nghiệp cũng đặt ra yêu cầu ngày càng lớn về tính ổn định, khả năng dự báo và sự tham gia thực chất vào quá trình xây dựng chính sách.

Tư vấn cho khách hàng vay mua bất động sản. Ảnh: NAM ANH

Dòng vốn đang được phân loại theo giá trị

Nếu trước đây tín dụng bất động sản chủ yếu được nhìn dưới góc độ rủi ro và cần kiểm soát chặt, thì quyết định mới của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) được xem là bước điều chỉnh quan trọng nhằm định hướng dòng vốn vào các lĩnh vực phục vụ nhu cầu thực như nhà ở xã hội, khu công nghiệp và khu chế xuất.

Người dân mua xăng E10 tại một cửa hàng tại Hà Nội.Ảnh: THÀNH ĐẠT

Những vấn đề cần lưu tâm khi phủ sóng xăng E10 toàn quốc

Xăng E10 (loại nhiên liệu được pha trộn từ 90% xăng khoáng và 10% ethanol) đã được bán trên toàn quốc từ ngày 1/6 thay thế hoàn toàn xăng khoáng truyền thống. Trong những ngày đầu triển khai, do không có thêm lựa chọn nào khác, người dân vẫn mua xăng E10 sử dụng bình thường. Tuy nhiên, dư luận hiện đang dành sự quan tâm rất lớn đến chất lượng của loại nhiên liệu mới, đặc biệt là khả năng tương thích với phương tiện đang lưu thông, cũng như những tác động lâu dài đối với độ bền của động cơ.

Xe container ra vào khu vực làm thủ tục của một doanh nghiệp logistics tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn).

Dữ liệu quyết định hiệu quả chặn hàng giả tại biên giới

Trong thương mại điện tử xuyên biên giới, hàng giả có thể được vận chuyển bằng bưu kiện nhỏ, chuyển phát nhanh, đơn hàng được chia nhỏ, qua kho trung chuyển và các tuyến giao nhận thay đổi liên tục. Điều đó buộc công tác kiểm soát biên giới phải thay đổi.

Từ “Sell in May” đến World Cup

World Cup 2026 đang đến rất gần và cũng có những số liệu chỉ ra một số thời điểm giao dịch trên thị trường chứng khoán (TTCK) chùng xuống khi diễn ra ngày hội bóng đá lớn nhất thế giới. Dữ liệu thống kê từ MBS chỉ ra thanh khoản của thị trường giảm khoảng 12% trong 3 kỳ World Cup gần nhất là 2014, 2018 và 2022.

Việt Nam - Mỹ ra tuyên bố chung về tiền tệ

Việt Nam - Mỹ ra tuyên bố chung về tiền tệ

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Bộ Tài chính Mỹ vừa công bố Tuyên bố chung về tiền tệ, tái khẳng định cam kết hợp tác chặt chẽ trong khuôn khổ Đối thoại Chính sách Tài chính vĩ mô Việt Nam - Mỹ, nhấn mạnh việc tuân thủ các nghĩa vụ quốc tế liên quan chính sách tỷ giá và tiền tệ.

Khi sản phẩm là hệ sinh thái

Nếu định nghĩa sản phẩm du lịch là những sự kiện, dịch vụ, hoạt động… phục vụ du khách thì cũng nên nhìn nhận đây là một hệ sinh thái hoặc một chuỗi liên kết để có những chiến lược, giải pháp phù hợp nhằm thu hút và phục vụ du khách một cách tốt nhất.

Kê khai thuế thu nhập cá nhân tại Thuế thành phố Hà Nội. Ảnh: Nam Anh

Chính sách thuế cần phản ánh đúng thu nhập

Chi phí sinh hoạt ngày càng tăng khiến nhiều ý kiến cho rằng chính sách thuế thu nhập cá nhân cần được điều chỉnh linh hoạt hơn, bảo đảm phản ánh đúng thu nhập và giảm áp lực cho người lao động.

Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để đón đầu cho phát triển khoa học công nghệ. Ảnh: NGUYỆT ANH

Tận dụng đúng "cửa sổ cơ hội" trong cuộc đua lượng tử

Sau trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn, lượng tử đang trở thành chiến trường công nghệ mới giữa các cường quốc. Tư duy phát triển mới này được thể hiện rất rõ qua việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu hoàn thiện Đề án phát triển công nghệ lượng tử mang tầm chiến lược.

Các doanh nghiệp luôn cần vốn để đầu tư trang thiết bị mở rộng sản xuất, kinh doanh. Ảnh: NAM NGUYỄN

Mô hình kiến tạo môi trường sản xuất, kinh doanh “2 trong 1”

Khả năng phối hợp thực chất giữa khu vực công và khu vực tư góp phần duy trì môi trường sản xuất và kinh doanh ổn định. Bài viết đề xuất mô hình đối thoại công - tư “2 trong 1” như một cơ chế kiến tạo nhằm gắn kết nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển quốc gia.