Chỉ với một chiếc máy tính, kết nối internet và các nền tảng số, một cá nhân có thể làm được nhiều việc mà trước đây cần cả một bộ máy. Đăng ký kinh doanh trực tuyến, quản lý tài chính, bán hàng qua nền tảng số... toàn bộ quy trình vận hành doanh nghiệp được số hóa toàn diện.
Từ một cá nhân đến một doanh nghiệp
Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo vừa được ban hành đã đề xuất thí điểm mô hình “doanh nghiệp một người”, với định hướng đơn giản hóa tối đa thủ tục thành lập và vận hành. Các quy trình được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số. Thậm chí, những chính sách như miễn kiểm toán trong ba năm đầu cũng đang được nghiên cứu để giảm gánh nặng ban đầu cho doanh nghiệp.
Chiến lược đặt mục tiêu hình thành khoảng 1 triệu doanh nghiệp một người. Từ đó hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2045, cứ 10 người dân có một người khởi nghiệp, 35 người dân có một doanh nghiệp và 5.000 người dân có một doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Ông Phạm Hồng Quất, Viện trưởng Ứng dụng công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, mô hình doanh nghiệp một người không còn xa lạ trên thế giới. Tại Mỹ, mô hình này khá phổ biến trong lĩnh vực công nghệ. Tính linh hoạt, tiết giảm chi phí, tối ưu hóa nhờ công nghệ đã giúp nhiều chủ doanh nghiệp một người có những bước tăng tốc đáng kể mà không chịu áp lực vận hành đặc biệt trong giai đoạn đầu khởi nghiệp.
Ông Quất khẳng định: “Trợ giúp AI có thể giúp các cá nhân khởi nghiệp sử dụng phương tiện kỹ thuật số thay thế cho nhiều dịch vụ truyền thống cần đến con người. Từ đăng ký doanh nghiệp, quản trị, bán hàng đến thực hiện nghĩa vụ thuế hay hợp tác quốc tế đều có thể thực hiện thông qua các nền tảng số”.
Theo ông, đây chính là động lực để Việt Nam nhanh chóng gia tăng số lượng doanh nghiệp dựa trên công nghệ, đồng thời mở ra khả năng hình thành các startup quy mô lớn, thậm chí là các “kỳ lân” trong tương lai. Doanh nghiệp có thể tối giản hóa quy trình, quy mô nhân sự nhưng lại có khả năng mở rộng đáng kể về khả năng hoạt động.
Dù tiềm năng lớn, mô hình doanh nghiệp một người cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt là câu chuyện về giá trị thật sự mà doanh nghiệp tạo ra.
Ông Nguyễn Đức Long, Giám đốc Học viện AIUNI cho rằng, cần nhìn nhận xu hướng ứng dụng AI một cách thực tế. Công nghệ này không thể thay thế mọi hoạt động. Doanh nghiệp vẫn phải dựa vào khách hàng và giải quyết các vấn đề pháp lý, thuế để vận hành bền vững.
Theo ông Long, thay vì chỉ tập trung vào con số như mục tiêu hàng trăm nghìn hay hàng triệu doanh nghiệp điều quan trọng hơn là chất lượng và giá trị mà các doanh nghiệp này mang lại. “Bản chất của khởi nghiệp là bài toán xác suất. Nếu hành lang pháp lý và các dịch vụ hỗ trợ tốt, giúp các nhà sáng lập không phải lo lắng về các vấn đề thủ tục, họ có thể tập trung hoàn toàn vào sáng tạo. Khi đó, xác suất thành công sẽ cao hơn rất nhiều”.
Ông gợi ý việc hình thành các mô hình vườn ươm, trung tâm khởi nghiệp với những chức năng mới. Thay vì chỉ cung cấp không gian làm việc, các tổ chức này cần hỗ trợ toàn diện về pháp lý, hành chính và thủ tục, những yếu tố vốn là điểm nghẽn lớn đối với startup.
“Chỉ khi founder (người sáng lập) không phải lo về paperwork (công việc giấy tờ), họ mới có thể tập trung vào sáng tạo. Khi đó, với sự hỗ trợ của AI, một người hoàn toàn có thể vận hành hiệu quả,” ông Long nhận định.
Tạo dựng một môi trường kinh doanh đủ mạnh
Ở góc nhìn rộng hơn, chuyên gia Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), cho rằng, rào cản lớn nhất vẫn nằm ở các thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Với một doanh nghiệp truyền thống đã khó, với “doanh nghiệp một người”, những rào cản này càng trở nên nặng nề.
Một mô hình rất nhỏ nhưng hóa yêu cầu đặt ra lại không hề nhỏ. Môi trường thể chế đủ đơn giản, đủ minh bạch và đủ linh hoạt... là những yêu cầu thậm chí các nước phát triển đang phải lấy làm mục tiêu.
Theo báo cáo của các bộ, ngành, hiện Việt Nam còn 198 ngành nghề kinh doanh có điều kiện, với 4.603 điều kiện kinh doanh. Đây là con số không nhỏ, phản ánh mức độ phức tạp của môi trường pháp lý mà doanh nghiệp phải đối mặt.
Mới đây, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã đặt ra những yêu cầu mới với nhiều bộ, ngành và địa phương trong việc cắt giảm các điều kiện kinh doanh. Theo đó, Thủ tướng yêu cầu về việc cắt giảm 30% ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Đồng thời cần loại bỏ 100% điều kiện kinh doanh không cần thiết, cùng với mục tiêu giảm 50% thời gian và chi phí tuân thủ thủ tục hành chính trước ngày 20/4.
Bà Thảo cho rằng, những yêu cầu mới này sẽ tạo ra những áp lực về sự cởi mở của thể chế: “Yêu cầu về cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh là điều kiện tiên quyết để tạo ra môi trường thông thoáng, thuận lợi cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là cắt giảm về số lượng mà phải đi vào bản chất, bảo đảm các điều kiện thật sự cần thiết, giảm chi phí tuân thủ một cách thực chất”.
Theo bà Thảo, nếu cải cách chỉ dừng ở hình thức, không chạm đến “nội hàm” của các quy định, rất khó tạo ra thay đổi thật sự trong môi trường kinh doanh.
Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo cũng đặt ra mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ mạnh mẽ, với ít nhất 300 không gian, trung tâm và cụm đổi mới sáng tạo trên cả nước vào năm 2030.
Bên cạnh đó, hàng loạt cơ chế mới đang được nghiên cứu và hoàn thiện, bao gồm thí điểm cơ chế xử lý phá sản, nợ xấu theo thủ tục rút gọn cho startup. Hoàn thiện cơ chế huy động vốn, kết nối từ vốn khởi nghiệp đến thị trường chứng khoán. Phát triển các công cụ tài chính mới như chứng khoán hóa, thế chấp tài sản trí tuệ. Thí điểm sàn giao dịch cổ phần cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Những chính sách này không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn khởi đầu mà còn tạo điều kiện cho quá trình tăng trưởng và mở rộng sau này.
Từ yêu cầu cắt giảm điều kiện kinh doanh trước ngày 20/4 đến định hướng thí điểm doanh nghiệp một người, có thể thấy rõ quyết tâm của Chính phủ trong việc tạo lập một môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch và thuận lợi hơn.
Bà Nguyễn Minh Thảo nhấn mạnh, mô hình doanh nghiệp một người không tồn tại độc lập. Nó sẽ đòi hỏi nhiều yếu tố từ công nghệ, thể chế đến hệ sinh thái hỗ trợ.
Cải cách thể chế đóng vai trò nền tảng. Nếu các điều kiện kinh doanh vẫn phức tạp, thủ tục hành chính vẫn rườm rà, thì dù công nghệ có phát triển đến đâu, mô hình này cũng khó có thể triển khai trên diện rộng.
Ngược lại, khi rào cản được tháo gỡ, chi phí gia nhập thị trường giảm xuống, thì mỗi cá nhân đều có thể trở thành một đơn vị kinh tế độc lập, góp phần tạo nên một nền kinh tế linh hoạt và năng động hơn.
Tinh thần này cũng phù hợp với định hướng xây dựng quốc gia khởi nghiệp sáng tạo với sự khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm và chấp nhận rủi, nơi mọi công dân có thể khởi nghiệp dựa trên khoa học, công nghệ và chuyển đổi số để tạo ra những đột phá cho tăng trưởng trong giai đoạn tiếp theo.
Mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam hướng tới có 5 triệu chủ thể kinh doanh, trong đó ít nhất 10.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Quy mô thị trường vốn đầu tư mạo hiểm có thể đạt 1,5 tỷ USD và hình thành 5 doanh nghiệp kỳ lân.
