Nguyên tắc “y tế là quyền con người”
Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2025, Cuba có tuổi thọ trung bình 79,5 năm, cao hơn Mỹ (78,9 năm) và tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh chỉ 4,1/1.000 ca, thấp hơn mức trung bình toàn cầu. Hệ thống y tế Cuba không chỉ tập trung vào chữa bệnh mà nhấn mạnh phòng ngừa, tiếp cận cộng đồng và hợp tác quốc tế, biến nó thành biểu tượng của sức bền và sáng tạo.
Bất chấp lệnh cấm vận làm thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 144 tỷ USD từ năm 1960 đến nay, theo Chính phủ Cuba, đảo quốc này vẫn đầu tư 11% GDP vào y tế, cao hơn mức trung bình của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) là 9,3%. “Cuba đã chứng minh rằng với ý chí chính trị và ưu tiên, định hướng đúng đắn, một quốc gia nghèo có thể đạt được sức khỏe toàn dân mà không cần phụ thuộc vào thị trường”, Don Fitz - tác giả cuốn “Cuban Health Care: The Ongoing Revolution” (tạm dịch: “Chăm sóc sức khỏe ở Cuba: Cuộc cách mạng đang diễn ra”), nhận định trong bài viết trên tạp chí Science Open năm 2023.
Theo Interfax, hệ thống y tế Cuba được xây dựng trên nguyên tắc “y tế là quyền con người”, với trọng tâm là chăm sóc ban đầu và phòng ngừa. Từ năm 1959, Chính phủ của Chủ tịch Fidel Castro đã quốc hữu hóa y tế, biến nó thành dịch vụ công miễn phí cho toàn dân. Đến năm 2025, mạng lưới này bao gồm hơn 13.000 phòng khám cộng đồng, 450 bệnh viện và 84.000 bác sĩ - tỷ lệ bác sĩ/dân số cao nhất thế giới với 8,4/1.000 dân, so 2,6 ở Mỹ, theo PAHO Health System Cuba.
Tại Havana, phòng khám đa khoa Cosme Ordonez Carceller, lấy tên từ bác sĩ dịch tễ học tiên phong, là minh chứng điển hình. Cơ sở này phục vụ 13.000 cư dân với dịch vụ từ tim mạch đến các bệnh di truyền, kết hợp giữa điều trị và giáo dục - đào tạo. Mô hình “bác sĩ gia đình” phát triển mạnh; mỗi bác sĩ chịu trách nhiệm từ 1.000 - 1.500 người, bảo đảm theo dõi liên tục, từ tiêm chủng đến tư vấn dinh dưỡng. “Cuba tập trung phòng bệnh hơn là chữa bệnh, với hệ thống gắn bó cộng đồng, giúp người dân phát hiện sớm các vấn đề về sức khỏe”, chuyên gia y tế công cộng Vicente Feliu từ Trường đại học Columbia (Mỹ) chia sẻ trong bài viết trên AMA Journal of Ethics.
Cấu trúc phân cấp từ Bộ Y tế quốc gia đến sở y tế tỉnh và phòng khám địa phương bảo đảm phân bổ nguồn lực đồng đều. Theo Pan American Journal of Public Health, mô hình này giúp Cuba duy trì tỷ lệ tiêm chủng đạt gần như tuyệt đối (99%) và tiếp cận y tế công bằng, ngay cả ở vùng nông thôn. Dù kinh tế khó khăn, Cuba vẫn ưu tiên giáo dục y khoa miễn phí, đào tạo bác sĩ không chỉ kỹ năng chuyên môn mà còn tinh thần nhân đạo. “Hệ thống Cuba chứng minh rằng y tế công cộng có thể hiệu quả mà không cần tư nhân hóa”, Paul Farmer - nhà nhân học y tế từ Trường đại học Harvard (Mỹ) - từng đánh giá.
Hệ thống y tế Cuba vận hành theo ba cấp: Gia đình, điều trị và nghiên cứu, trong đó y tế gia đình đóng vai trò cốt lõi. Mỗi khu dân cư được phục vụ bởi một văn phòng y tế gia đình, nơi có một bác sĩ và một y tá chịu trách nhiệm chăm sóc sức khỏe cho 700-1.000 người (tương đương 100 gia đình). Các văn phòng này được phân bổ theo khu vực dân cư, không phụ thuộc vào địa giới hành chính, bảo đảm tiếp cận gần gũi.
Bác sĩ gia đình xử lý các trường hợp bệnh nhẹ bằng thuốc hoặc thủ thuật đơn giản ngay tại văn phòng. Với trường hợp phức tạp hơn, bệnh nhân được chuyển đến phòng khám khu vực với trang thiết bị hiện đại để xét nghiệm, siêu âm hoặc phẫu thuật. Chỉ những ca đặc biệt mới cần chuyển lên tuyến cao hơn. Bác sĩ gia đình ở Cuba được đào tạo bài bản qua chương trình y khoa sáu năm và thêm ba năm chuyên sâu về y tế gia đình. “Họ là bác sĩ của mọi gia đình, mọi loại bệnh, sống ngay trong cộng đồng, nắm rõ tiền sử bệnh của từng người, giúp chẩn đoán nhanh và điều trị hiệu quả”, chuyên gia Feliu giải thích.
Ngoài chữa bệnh, bác sĩ gia đình còn quản lý môi trường sống, thường xuyên thăm khám tại nhà, phát hiện và điều chỉnh sớm các yếu tố nguy cơ. Họ tổ chức họp cộng đồng để hướng dẫn lối sống lành mạnh, phòng ngừa dịch bệnh. Nhờ kiểm soát từ gốc, dịch bệnh rất khó bùng phát. Dù lương không cao, bác sĩ gia đình xem việc chăm sóc sức khỏe là trách nhiệm, góp phần đưa y tế Cuba vào hàng đầu thế giới.
Thách thức cấm vận và “ngoại giao y tế”
Theo Al Jazeera, bất chấp cấm vận, Cuba đạt nhiều thành tựu y tế ấn tượng. Năm 2025, nước này duy trì tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh thấp nhất Mỹ latin (4,1/1.000), vượt Mỹ (5,2/1.000), loại trừ lây truyền virus HIV và giang mai từ mẹ sang con từ năm 2015 nhờ hệ thống giám sát, điều trị hiện đại - thành tựu đầu tiên trên thế giới. Bên cạnh đó, Cuba phát triển thành công thuốc Heberprot-P chữa loét bàn chân khi bị tiểu đường, cứu hàng nghìn ca cắt cụt chi và CIMAvax-EGF - vaccine ngừa ung thư phổi đầu tiên, đã cứu sống hàng trăm bệnh nhân, theo RAND Corporation.
Trong bối cảnh đại dịch Covid-19, Cuba tự sản xuất hai vaccine Abdala và Soberana, tiêm chủng cho 95% dân số và xuất khẩu cho các nước như Venezuela và Iran. Đến năm 2025, Cuba tiếp tục dẫn đầu Mỹ latin về kiểm soát dịch bệnh, với tỷ lệ tử vong thấp nhất khu vực. “Cuba đã loại trừ HIV từ mẹ sang con và kiểm soát Covid-19 hiệu quả hơn nhiều nước giàu, nhờ hệ thống phòng ngừa mạnh mẽ”, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đánh giá.
Ngoài ra, Cuba còn dẫn đầu thế giới về nghiên cứu sinh học, với thuốc chống Alzheimer và thảo dược. Tỷ lệ bác sĩ cao giúp theo dõi sát sao người cao tuổi, giảm gánh nặng bệnh mãn tính. “Kết quả y tế Cuba là minh chứng cho sức mạnh của hệ thống xã hội chủ nghĩa”, ông Enrique Ubieta Gómez, nhà phân tích y tế người Cuba, nhận định trong bài viết trên tạp chí Etudes Caribeennes.
Lệnh cấm vận do Mỹ áp đặt từ năm 1960 gây thiệt hại nghiêm trọng cho y tế Cuba, ước tính 2,5 tỷ USD chỉ riêng lĩnh vực y tế từ 2019 - 2025. Thiếu thuốc men, thiết bị y tế và tài liệu khoa học là vấn đề lớn. Năm 2025, Mỹ mở rộng cấm vận, hạn chế xuất khẩu vaccine, y tế quốc tế của Cuba, dẫn đến thiếu aspirin và thuốc ngừa ung thư.
Dù vậy, Cuba vẫn duy trì hệ thống nhờ đầu tư nội địa và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Họ phát triển vaccine tự sản xuất và thảo dược để bù đắp. “Cấm vận đã làm Cuba tự lực hơn, nhưng cũng gây ra thiếu hụt không cần thiết”, chuyên gia Richard Garfield, Giáo sư y tế công cộng tại Trường đại học Columbia, nhận định. Năm 2025, LHQ tiếp tục kêu gọi chấm dứt cấm vận, với 187 nước ủng hộ Cuba, theo UN Press.
Cuba đầu tư mạnh vào giáo dục y khoa, với 13 trường đại học y miễn phí. Sinh viên thực tập sớm tại cộng đồng, tạo ra đội ngũ bác sĩ tận tâm. Năm 2025, Cuba có 100.000 bác sĩ, nhiều người làm việc quốc tế. “Giáo dục y khoa Cuba nhấn mạnh tính nhân văn và phòng ngừa, khác với mô hình thương mại hóa ở phương Tây”, Nancy Scheper-Hughes, nhà nhân học y tế từ UC Berkeley, đánh giá. Đầu tư vào ngành sinh học giúp Cuba tự chủ sản xuất 80% thuốc nội địa, giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu. “Chính phủ Cuba đã biến cấm vận thành cơ hội sáng tạo”, chuyên gia Vicente Feliu từ Trường đại học Columbia cho hay.
Cuba cũng nổi tiếng với chính sách “ngoại giao y tế” khi gửi hơn 24.000 nhân viên y tế đến 60 quốc gia trên thế giới trong năm 2025, chủ yếu chữa miễn phí cho nước nghèo. Theo đó, Cuba hỗ trợ châu Phi chống dịch Ebola, Mỹ latin chống Covid-19... “Cuba giúp cứu hàng triệu mạng sống qua y tế quốc tế”, Thủ tướng Barbados Mia Mottley cho biết.
Tuy nhiên, Mỹ cáo buộc đây là “lao động cưỡng bức”, áp dụng cấm vận visa năm 2025. Cuba bác bỏ chỉ trích trên, cho rằng các bác sĩ đã tự nguyện và nhận lương cao hơn trong nước. “Cáo buộc của Mỹ là công cụ chính trị, không dựa trên bằng chứng”, tổ chức Human Rights Watch nhận định cân bằng. Dù tranh cãi, chương trình đã mang lại doanh thu sáu tỷ USD/năm, góp phần hỗ trợ phát triển y tế nội địa Cuba.
Theo giới chuyên gia, hệ thống y tế Cuba là minh chứng cho sức bền của ý chí chính trị và ưu tiên con người. Bất chấp sức ép từ cấm vận Mỹ, Cuba đạt sức khỏe toàn dân và hỗ trợ quốc tế, với bài học về phòng ngừa và công bằng. “Cuba đã cho thấy y tế hiệu quả không cần giàu có, mà cần hệ thống công bằng”, Paul Farmer kết luận. Trong một thế giới bất bình đẳng, mô hình Cuba vẫn là nguồn cảm hứng, nhắc nhở rằng y tế là quyền của con người, không phải hàng hóa.
