Hệ thống hướng dẫn cho miễn dịch
Công nghệ mRNA, từng chứng minh sức mạnh qua vaccine ngừa Covid-19, đang mở ra hy vọng mới cho việc kiểm soát HIV bằng cách kích hoạt phản ứng miễn dịch mạnh mẽ chống lại virus biến đổi nhanh. Với 1,3 triệu ca nhiễm mới chỉ trong năm 2024, gấp ba lần mục tiêu của Chương trình phối hợp của LHQ về HIV/AIDS (UNAIDS), năm 2025, châu Phi cần các giải pháp đột phá hơn bao giờ hết. Báo cáo của Sáng kiến vaccine phòng chống AIDS quốc tế (IAVI) cho thấy, các thử nghiệm mRNA không chỉ nhắm đến kháng thể trung hòa rộng (bnAbs) mà còn tế bào T (T-cell), hứa hẹn bảo vệ lâu dài ở khu vực đa dạng di truyền HIV.
Theo Science.org, khu vực châu Phi cận Sahara, nơi chiếm 70% ca nhiễm HIV toàn cầu, đang đối mặt thách thức kép, đó là tỷ lệ nhiễm bệnh cao ở phụ nữ trẻ và thiếu hụt nguồn lực y tế nghiêm trọng. Theo UNAIDS, năm 2024 đã ghi nhận khoảng 1,3 triệu ca nhiễm mới, với phụ nữ và trẻ em gái chiếm hơn 60% ở Nam Phi và Uganda. Các biện pháp hiện tại như PrEP (tiền phơi nhiễm) và ART (điều trị kháng retrovirus) đã cứu sống hàng triệu người, nhưng tỷ lệ bao phủ chỉ đạt xấp xỉ 77% ở khu vực này, dẫn đến hơn 630.000 ca tử vong liên quan HIV. Bên cạnh đó, vấn đề biến đổi khí hậu và di cư càng làm trầm trọng hóa, với các đợt hạn hán ở Đông Phi làm gián đoạn chuỗi cung ứng thuốc.
Giữa bối cảnh này, công nghệ mRNA nổi lên như một cuộc cách mạng y tế. Được phát triển từ những năm 1990, mRNA hoạt động bằng cách hướng dẫn tế bào sản xuất protein virus để kích hoạt miễn dịch. Thành công của vaccine Covid-19 từ hãng dược phẩm Moderna và BioNTech từ năm 2021 đã thúc đẩy ứng dụng ngừa HIV, nơi virus biến đổi nhanh khiến vaccine truyền thống thất bại. Năm 2025, vaccine từ mRNA cho phép thiết kế các “kháng nguyên” tùy chỉnh, nhắm đến các epitope (yếu tố quyết định kháng nguyên) dễ bị tấn công, kích hoạt bnAbs - loại kháng thể trung hòa nhiều chủng HIV.
Ở châu Phi, tiềm năng mRNA đặc biệt lớn do đa dạng di truyền HIV hoành hành ở Nam Phi và Đông Phi. Các thử nghiệm ban đầu như vaccine RV144 vào năm 2009 chỉ đạt hiệu quả 31%, nhưng mRNA hứa hẹn cải thiện bằng cách “hướng dẫn” hệ miễn dịch qua các giai đoạn hiệu ứng mồi (priming) và tăng cường (boosting). IAVI nhấn mạnh, vaccine mRNA có thể giảm nhu cầu tiêm nhắc lại, phù hợp với hạ tầng y tế hạn chế ở châu Phi.
Chuyên gia quốc tế đánh giá cao bước tiến này. Tiến sĩ Thumbi Ndung’u, Giám đốc Viện Nghiên cứu sức khỏe châu Phi (Nam Phi), nhận định: “mRNA không chỉ là công cụ mà là hệ thống hướng dẫn cho miễn dịch, giúp châu Phi - nơi gánh nặng HIV lớn nhất - dẫn dắt nghiên cứu toàn cầu, vượt qua rào cản biến đổi virus”. Giáo sư William Schief từ Trung tâm Scripps Research (Mỹ), đồng tác giả nghiên cứu trên tạp chí Science, bổ sung: “Thử nghiệm ở châu Phi chứng minh mRNA có thể kích hoạt tế bào tiền thân bnAbs ở 80% người tham gia, một bước ngoặt so thất bại trước đây”.
Tuy nhiên, bối cảnh trên không chỉ là cơ hội mà còn là thách thức. Việc Mỹ cắt giảm tài trợ từ 671 triệu USD năm 2023 xuống mức thấp hơn, đã làm tạm dừng một số thử nghiệm liên quan như “phát triển vaccine HIV Brilliant” ở Nam Phi, chỉ vài ngày trước khi khởi động vào tháng 3/2025. Điều này đe dọa tiến bộ ở khu vực cần vaccine nhất. Dù vậy, các tổ chức quốc tế như Gates Foundation và Unitaid đang bù đắp, hỗ trợ sản xuất mRNA địa phương để giảm phụ thuộc nhập khẩu.
Đại dịch HIV ở châu Phi là lời kêu gọi khẩn cấp và mRNA mang đến hy vọng bằng tốc độ và tính linh hoạt, biến “lục địa đen” từ nạn nhân thành trung tâm nghiên cứu, sản xuất các loại vaccine kiểm soát HIV. Như lời ông Qu Dongyu, Tổng Thư ký Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của LHQ (FAO): “Vaccine mRNA có thể chấm dứt chuỗi lây lan HIV, bảo vệ thế hệ tương lai châu Phi”.
Các thử nghiệm vaccine mRNA ở châu Phi
Hãng tin TASS cho hay, các thử nghiệm vaccine mRNA cho kiểm soát HIV ở châu Phi đã chuyển từ lý thuyết thuần túy sang thực tiễn, với trọng tâm là kích hoạt phản ứng hệ miễn dịch mạnh mẽ. Thử nghiệm IAVI G003, khởi động từ tháng 5/2025 tại Rwanda và Nam Phi, là minh chứng đầu tiên, sử dụng hạt nano mã hóa mRNA để kích thích tế bào tiền thân bnAbs. Kết quả cho thấy 80% người tham gia thử nghiệm đã sản sinh kháng thể chặn virus clade C - chủng phổ biến nhất khu vực. Theo Science, vaccine này an toàn, chỉ gây tác dụng phụ nhẹ như sốt, kích hoạt tế bào B tiền thân ở mức cao hơn bốn lần so vaccine protein truyền thống.
Tương tự, vaccine HVTN 302 đang được thử nghiệm giai đoạn đầu, do Viện Dị ứng và bệnh truyền nhiễm quốc gia Mỹ (NIAID) tài trợ, bắt đầu từ tháng 3/2025 ở Nam Phi và Uganda. Đến tháng 12/2025, dữ liệu sơ bộ cho thấy vaccine mồi đã kích hoạt tế bào miễn dịch ở 70% số người tham gia. Giới chuyên gia nhấn mạnh rằng, thử nghiệm này xây dựng trên thành công từ vaccine ngừa Covid-19, với mRNA cho phép liều lượng thấp hơn, phù hợp tình hình ở châu Phi.
Ở Zimbabwe, GRAdHIVNE1 - loại vaccine mRNA nhắm epitope tế bào T (đoạn peptide nhỏ từ protein kháng nguyên) - được tiêm liều đầu tiên tháng 8/2025. Kết quả ban đầu từ 20 tình nguyện viên cho thấy phản ứng miễn dịch mạnh chống lại mạng lưới epitope HIV đa dạng, giảm nguy cơ nhiễm 40% trong mô hình ống nghiệm. IAVI báo cáo rằng, vaccine này đặc biệt hiệu quả ở phụ nữ trẻ, nhóm dễ bị tổn thương nhất ở châu Phi.
Một loại vaccine khác là PURPOSE-1 và 2, tập trung vào lenacapavir (thuốc kháng HIV thế hệ mới, có tác dụng kép vừa điều trị cho người kháng thuốc, vừa phòng ngừa HIV với lịch tiêm sáu tháng/lần), đã tích hợp mRNA tăng cường để thúc đẩy tế bào miễn dịch. Việc kết hợp với mRNA đã nâng hiệu quả phòng ngừa lên 95%.
Ứng dụng còn mở rộng sang sản xuất địa phương. Công ty Biovac ở Nam Phi, hợp tác với Moderna, bắt đầu sản xuất mRNA ngừa HIV thí điểm vào tháng 11/2025, giúp giảm chi phí khoảng 50% so nhập khẩu. Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), điều này hỗ trợ tự chủ vaccine ở châu Phi, nơi chỉ có 1% vaccine được sản xuất nội địa.
Tiến sĩ Jordan R. Willis từ tổ chức nghiên cứu y sinh phi lợi nhuận Scripps Research, nhận định: “mRNA kích hoạt bnAbs ở khu vực đa dạng di truyền HIV, mở đường cho giai đoạn tăng cường trên quy mô toàn cầu”. Bà Sarah Fidler từ Trường cao đẳng Imperial College London (Anh) đánh giá: “Kết quả nghiên cứu từ Rwanda và Nam Phi cho thấy mRNA có thể kiểm soát virus lâu dài, giảm gánh nặng điều trị kháng virus HIV (ART) ở châu Phi”. Những thử nghiệm này không chỉ kiểm chứng khoa học mà còn trao quyền cho cộng đồng địa phương, với sự tham gia của 60% nhà nghiên cứu châu Phi.
Dù đạt được nhiều hứa hẹn, vaccine mRNA vẫn đối mặt thách thức lớn ở châu Phi khi đa dạng di truyền HIV đòi hỏi chất sinh miễn dịch tùy chỉnh, chuỗi lạnh (-70°C) khó duy trì ở khu vực nông thôn. Ngoài ra, vấn đề an ninh mạng và sản xuất địa phương cũng là rào cản. Theo đó, hiện chỉ 1% lượng vaccine ở châu Phi được sản xuất nội địa, dẫn đến phụ thuộc vào sản xuất của các hãng dược nước ngoài.
Giới chuyên gia khu vực lên tiếng kêu gọi hành động khẩn trương. Ông Andrew Hill từ Trường đại học Liverpool (Anh) cho biết: “mRNA có thể tránh 500.000 ca nhiễm/năm nếu đạt 10 triệu liều, nhưng cần nguồn tài trợ lớn cho châu Phi”. Tiến sĩ Mina Adel từ Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) chia sẻ: “Sản xuất vaccine từ mRNA ở châu Phi sẽ biến thách thức thành cơ hội, chống HIV và các bệnh khác như sốt rét”.
Triển vọng sản xuất đến năm 2030 khá sáng sủa đối với các loại vaccine mRNA trong điều trị HIV. Theo kế hoạch, vaccine HVTN 302 dự kiến triển khai giai đoạn 3 năm 2026, với mục tiêu đạt hiệu quả 60%. Quỹ từ thiện lớn nhất thế giới Gates Foundation cam kết rót một tỷ USD cho sản xuất vaccine từ mRNA tại châu Phi.
