“Kim tự tháp thứ tư”
Theo CNN, đại bảo tàng nằm ở rìa sa mạc, trong một khu phức hợp cổ đại của nền văn minh Ai Cập, nơi cũng hiện diện kim tự tháp Giza, tượng Nhân sư và nhiều di tích nổi tiếng khác. Khác với nhiều bảo tàng lừng danh, đại bảo tàng Ai Cập chỉ trưng bày các hiện vật liên quan tới văn minh Ai Cập. Đây là khu tổ hợp khảo cổ lớn nhất thế giới về một trong những nền văn minh lâu đời, nổi tiếng và cực kỳ đặc sắc. Báo chí Ai Cập gọi công trình này là “Kim tự tháp thứ tư” của cao nguyên Giza, bên cạnh ba kim tự tháp có niên đại từ 4.000 tới 5.000 năm là kim tự tháp Giza, kim tự tháp Khafre và kim tự tháp Menkaure.
Tạo dựng một công trình lớn bên cạnh một kỳ quan thế giới là việc hết sức đặc biệt. Bởi thế, việc thiết kế bảo tàng luôn phải đặt trong tổng thể, có tính kết nối với các công trình cùng khu vực. Cấu trúc bảo tàng là một hình tam giác nhọn, gợi tới hình ảnh một kim tự tháp hay một kính viễn vọng nằm trên mặt đất, với hướng nhìn thẳng về phía kim tự tháp Khafre. Hai bức tường lớn chạy dọc bảo tàng nối thành một đường thẳng hướng tới kim tự tháp Giza và Menkaure. Từ mặt tiền bảo tàng nhìn ra hơn 1 km, du khách có thể thấy cả ba kim tự tháp xếp ngang hàng.
Ý tưởng về dự án vĩ đại này được đưa ra bởi cựu Bộ trưởng Văn hóa Ai Cập Farouk Hosny và được khởi động chính thức năm 1992 dưới thời Tổng thống Hosni Mubarak. Nhưng sau nhiều lần trì hoãn, công việc xây dựng chỉ thật sự bắt đầu từ năm 2005. Quá trình xây dựng đại bảo tàng cũng bị gián đoạn bởi bất ổn chính trị và hai năm dịch Covid-19. Tới tháng 10/2024, một số khu vực của bảo tàng mới được đưa vào hoạt động thử nghiệm và đến tháng 11 vừa qua, công trình chính thức khánh thành.
Công ty kiến trúc Heneghan Peng Architects chiến thắng trong cuộc thi thiết kế đại bảo tàng do Chính phủ Ai Cập phát động vào năm 2003. Họ đã vượt qua hơn 1.500 hồ sơ dự thi khác. Roisin Heneghan, một trong các kiến trúc sư, kể rằng bà đã nghĩ cuộc gọi mình nhận được từ Ai Cập là cuộc gọi lừa đảo. Chỉ tới khi bà gọi điện lại đồng thời nhận được thư xác nhận, Heneghan mới tin rằng công ty của mình đã chiến thắng. Bên cạnh công ty thiết kế, người Ai Cập còn thuê hàng loạt tổ chức giám sát, thi công khác nhau. Từ khi chưa ra mắt, đại bảo tàng đã được hãng tin CNN của Mỹ đưa vào danh sách “Những công trình đáng được chờ đợi nhất thế giới”.
Bộ sưu tập khổng lồ về văn minh Ai Cập
Bảo tàng rộng khoảng 500.000 m2, trong đó diện tích trưng bày là 45.000 m2. Bảo tàng có tòa nhà chính (cũng là nơi trưng bày chính), bảo tàng Khufu, công viên thung lũng sông Nile, trung tâm hội nghị, trung tâm bảo tồn và một sân lớn ngoài trời. Nó cũng có khu trưng bày riêng cho trẻ em, khu trưng bày ảo và các màn hình phẳng cỡ lớn tại nhiều địa điểm.
Các hiện vật quan trọng của bảo tàng là tượng Pharaoh Ramses II, cao hơn 11 m, có niên đại 3.200 năm tuổi, bộ sưu tập đầy đủ kho báu của Tutankhamun cùng một chiếc thuyền 4.500 tuổi, một trong những con tàu cổ nhất thế giới. Cả ba đều gần như nguyên vẹn, là di vật của những đời vua nổi tiếng trong lịch sử Ai Cập. Với bức tượng Ramses II, nó vốn được đặt ở Quảng trường Ramses tại ga tàu chính của Thủ đô Cairo. Để di chuyển được bức tượng có chiều cao hơn 10 m này, người ta phải chế tạo một chiếc xe riêng với 128 bánh, đặt bức tượng đứng thẳng, giữ nguyên trạng thái, cấm nhiều con đường để di chuyển tượng về bảo tàng. Bức tượng hiện nằm ở tiền sảnh cao vút, được ví như người gác cổng của bảo tàng.
Điểm thú vị của đại bảo tàng Ai Cập là trần nhà được thiết kế xen kẽ với các lớp kính trong suốt, cho phép ánh sáng tự nhiên tràn vào bảo tàng. Điều này đi ngược quan điểm thiết kế truyền thống trong các bảo tàng khác. Nhà thiết kế tin rằng các hiện vật bằng đá của Ai Cập sẽ ít bị ảnh hưởng bởi ánh sáng tự nhiên, do đó phù hợp với thiết kế này.
Sau đại sảnh, trên cầu thang lớn, người ta bố trí khoảng 60 bức tượng các vị thần, vua chúa, quan lại, quan tài, những tấm bia khắc quan trọng... sắp xếp theo thứ tự thời gian, tạo thành điểm nhấn ấn tượng ngay đầu bảo tàng. Sâu trong bảo tàng có 12 phòng trưng bày chính, sắp xếp theo thời đại (từ tiền sử Ai Cập tới thời Hy Lạp - La Mã) và theo chủ đề (chế độ xã hội, con người, văn hóa, tôn giáo...).
Địa điểm được chú ý bậc nhất là phòng trưng bày bộ sưu tập của Vua Tutankhamun, rộng khoảng 7.500 m2 và trưng bày hơn 5.000 hiện vật. Vị vua trẻ này lên ngôi khi 9 tuổi, cai trị cách đây 3.400 năm. Tutankhamun chỉ ở ngôi được khoảng 10 năm nhưng vẫn là một trong những pharaoh nổi tiếng nhất, chủ yếu do việc phát hiện gần như trọn vẹn lăng mộ và bộ sưu tập của ông hồi năm 1922. Đây là phát hiện khảo cổ quan trọng bậc nhất, hé lộ rất nhiều thông tin về nền văn minh Ai Cập cổ đại.
Du khách có thể nhìn thấy mặt nạ vàng, ngai vàng, quan tài, xe ngựa và đồ trang sức của Tutankhamun. Tất cả đều được trưng bày đầy đủ với ý tưởng mô phỏng nguyên vẹn không gian yên nghỉ của ông như lúc các nhà khảo cổ học phát hiện được.
Bên cạnh khu trưng bày, các cơ sở lưu trữ và bảo tồn của đại bảo tàng cũng gây chú ý. Chúng được kết nối với khu trưng bày thông qua nhiều đường ngầm, một sự liên tưởng mạnh mẽ tới các mê cung trong lòng kim tự tháp. Tại đây, người Ai Cập đang có 17 phòng thí nghiệm cùng 120 nhà khoa học cả người bản xứ lẫn quốc tế. Tham vọng của họ là khôi phục và tiếp tục khám phá sâu hơn về văn minh Ai Cập, đồng thời đưa về đất nước những cổ vật giá trị vốn đang lưu lạc tại nhiều bảo tàng và trong các bộ sưu tập cá nhân ở nước ngoài. Nơi đây vì thế vừa là phòng trưng bày, vừa là cơ sở nghiên cứu lớn nhất thế giới về Ai Cập học.
Theo Al Jazeera, đại bảo tàng Ai Cập là bảo tàng lớn nhất châu Phi và lớn thứ sáu thế giới tính theo diện tích trưng bày. Đứng đầu là bảo tàng, cung điện Louvre (Paris, Pháp) với diện tích hơn 70.000 m2. Bốn công trình xếp sau lần lượt là Bảo tàng Hermitage (Saint Petersburg, Nga), Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc (Bắc Kinh), Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (New York, Mỹ) và Bảo tàng Prado (Madrid, Tây Ban Nha).
Việc sở hữu một công trình tầm cỡ như này sẽ mang tới thêm cơ hội cho du lịch Ai Cập. Đây là ngành kinh tế chính, nguồn thu ngoại tệ chủ yếu của quốc gia Bắc Phi. Năm 2024, Ai Cập đón kỷ lục 15,7 triệu khách quốc tế còn du lịch góp 8% GDP. Chính phủ Ai Cập thậm chí đã cho người dân cả nước nghỉ một ngày để đánh dấu ngày khánh thành đại bảo tàng. Dàn khách mời trong sự kiện đều là những nhân vật tầm cỡ, như Vua Philippe của Bỉ, Vua Felipe VI của Tây Ban Nha, Hoàng tử Albert của Monaco, Tổng thống Bồ Đào Nha Marcelo Rebelo de Sousa, Thủ tướng Hy Lạp Kyriakos Mitsotakis... Ngày mở cửa đầu tiên đón 18.000 người tham quan, 11.000 trong số đó là khách quốc tế.
Với người Ai Cập, đại bảo tàng không chỉ là một công trình kiến trúc tráng lệ. Nó được kỳ vọng góp phần khôi phục kinh tế, đồng thời khẳng định vị thế cường quốc văn hóa của Ai Cập trên bản đồ du lịch thế giới.
