Thực trạng nước ở châu Phi
Theo AP, châu Phi là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của cuộc khủng hoảng thiếu nước sạch. Lục địa này không phải không có nước song chỉ sở hữu 9% tài nguyên nước ngọt toàn cầu. Vấn đề là nguồn nước phân bổ không đều trên toàn lục địa, khi 54% nguồn nước ngọt nằm trong lãnh thổ của sáu quốc gia, trong khi 27 nước khác chỉ giữ 7% nguồn nước. Trên bản đồ châu lục, hàng triệu người ở Trung, Tây Phi, các vùng cận Sahara đang gặp khó khăn trong tiếp cận nước sạch. Đặc biệt, 160 triệu người châu Phi phải sống dưới tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng.
Khủng hoảng nước ở châu Phi có liên hệ trực tiếp tới khủng hoảng lương thực và là căn nguyên cho hàng loạt vấn đề xã hội khác. Một nghiên cứu của Oxfam - một liên minh quốc tế của 20 tổ chức làm việc tại 94 quốc gia trên toàn thế giới để tìm giải pháp lâu dài cho nghèo đói và bất công - ở 8 quốc gia cho thấy, 91% nông dân sản xuất quy mô nhỏ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nước mưa để canh tác và sinh hoạt. Việc thiếu nước ngọt vì thế ảnh hưởng sống còn tới cuộc sống của họ.
Tại Ethiopia, tình trạng mất an ninh lương thực đã tăng 175% trong 5 năm qua, 22 triệu người đang vật lộn để tìm bữa ăn mỗi ngày. Ở Kenya, hơn 136.000 km2 đất đã trở nên khô cằn trong giai đoạn 1980-2020, làm suy giảm mạnh sản lượng ngành nông nghiệp và chăn nuôi. Ở Somalia, mùa mưa thất thường năm 2025 tiếp tục đẩy đất nước chìm sâu vào nạn đói. Tình trạng thiếu lương thực tại quốc gia Đông Phi này vẫn là tâm điểm quan tâm của thế giới vài năm qua.
Một nông dân ở Baidoa (miền nam Somalia) chia sẻ: “Trước đây, chúng tôi biết khi nào nên canh tác và khi nào nên thu hoạch. Nhưng giờ thì mọi thứ đã thay đổi. Mưa bây giờ đến muộn hoặc không đến. Năm ngoái, tôi đã mất trắng mùa màng và vật nuôi. Năm nay, tôi có gieo trồng lại nhưng mưa vẫn chưa xuống. Tình trạng này mà tiếp diễn thì tôi sẽ không thể nuôi sống gia đình mình”. Câu chuyện của Somalia hay Ethiopia chỉ là điển hình giữa một châu Phi đang vật lộn với khủng hoảng nước và lương thực.
Nguyên nhân trực tiếp khiến khủng hoảng nước ở châu Phi trở nên trầm trọng hơn trong vài năm qua là biến đổi khí hậu. Theo báo cáo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), châu lục cổ xưa này đang chứng kiến hàng loạt thay đổi về thời tiết theo hướng tiêu cực, lũ lụt chưa từng có và hạn hán kéo dài. Các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt khiến sông ngòi, hồ, giếng nước cạn kiệt, người dân khó tiếp cận nguồn nước hơn.
Chiều ngược lại, nhu cầu sử dụng nước đang tăng lên theo đà tăng dân số, cụ thể là 2,32% vào năm 2024, cao hơn nhiều khu vực đông dân khác trên thế giới. Dân số gia tăng đòi hỏi nhu cầu nước sạch tại nhà, trường học, bệnh viện, trang trại... Đương nhiên, nguồn nước thì không tăng cùng tốc độ đó.
Thách thức với châu Phi càng lớn hơn khi họ cũng đối mặt tình trạng ô nhiễm nước. Nhiều nguồn nước ở châu Phi là nước ngầm, nước chưa qua xử lý hoặc đã ô nhiễm, đòi hỏi công nghệ lọc nước. Việc này tới từ nhiều nguyên nhân, có thể là nhựa, chất thải công nghiệp chưa qua xử lý, hoặc là phân bón, thuốc trừ sâu xả vào thượng nguồn, ngoài ra còn do khai thác nhiên liệu hóa thạch. Điển hình của tình trạng này nằm ở Nam Phi, nơi các nhà máy nhiệt điện than phụ thuộc rất nhiều vào nguồn nước. Chất thải từ than và các hóa chất khác là đặc biệt nguy hiểm, khiến nước tại những vùng phụ cận trở nên không thể dùng được.
Một thí dụ khác nằm ở sông Nairobi của Kenya. Con sông này từng một thời là huyết mạch sôi động của đất nước và kinh tế Kenya. Tuy nhiên, hoạt động công nghiệp và định cư dài hạn của con người đã từng bước “đen hóa” dòng sông, khiến nguồn nước trở nên không còn an toàn cho cả con người lẫn động vật.
Bên cạnh các lý do khách quan, cũng có những nguyên nhân chủ quan hơn làm căng thẳng thêm cuộc khủng hoảng. Ở nhiều quốc gia, nước đang bị lãng phí hoặc quản lý kém. Hệ thống đường ống, bể chứa, giếng nước, nhà máy lọc nước đã cũ, hỏng, thậm chí không tồn tại ở nhiều vùng. Nước bị thất thoát, bị giảm chất lượng trước khi đến được với người dân. Nếu không có hệ thống cấp - thoát nước tốt, nguồn nước sẵn có cũng trở nên khó sử dụng.
Việc quản lý ấy cũng là dễ hiểu trong bối cảnh địa-chính trị châu Phi có nhiều phức tạp. Ở nhiều nước và nhiều vùng, xung đột quân sự vẫn đang xảy ra. Tình hình chiến sự khiến chính quyền không thể dồn nguồn lực cho hoạt động xã hội, đồng thời tạo ra các cuộc di cư. Người tị nạn đôi khi bị bắt buộc rời bỏ những vùng có nguồn nước. Trong một số trường hợp, nguồn nước sạch còn bị khống chế, thậm chí bị hủy hoại.
Hậu quả và giải pháp
Hậu quả đầu tiên của khủng hoảng nước là thiếu lương thực trầm trọng. Nông nghiệp, chăn nuôi, công nghiệp đều cần nguồn nước sạch lớn. Không có nước sạch, sản lượng ngũ cốc, rau củ, vật nuôi đều bị ảnh hưởng và tăng giá. Các ngành dịch vụ thiết yếu cũng bị tác động, dẫn tới giá cả leo thang, gây ảnh hưởng mọi mặt đời sống.
Sức khỏe của con người cũng bị ảnh hưởng bởi người dân không thể giữ gìn vệ sinh cá nhân và nhà cửa. Các bệnh lây truyền qua đường nước như dịch tả, tiêu chảy, thương hàn có điều kiện bùng phát. Trẻ em và người già là những đối tượng dễ tổn thương nhất. Vài vết nhiễm trùng nhỏ cũng có thể trở thành vấn đề nếu thiếu nước sạch và chăm sóc y tế cơ bản.
Thiếu nước sạch và lương thực cũng khiến cơ hội giáo dục của trẻ em bị thu hẹp đáng kể. Các gia đình phải ưu tiên kế sinh nhai trước. Mỗi ngày, hàng triệu người (phần lớn là phụ nữ và trẻ em) phải đi bộ nhiều dặm để lấy nước dùng. Đây là hành trình nguy hiểm vì khoảng cách địa lý và những rủi ro từ thiên nhiên lẫn con người trên đường đi.
Cùng với con người, tự nhiên cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Nơi từng là cái nôi của nền văn minh nhân loại giờ đối mặt với tình trạng lũ lụt, hạn hán nghiêm trọng ở nhiều vùng khác nhau. Hệ thống sông ngòi, ao, hồ và các vùng đồng cỏ đều phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên. Thiếu nước đe dọa sự tồn tại của thảm thực vật và các loài động vật, đẩy chúng vào tình trạng khan hiếm thức ăn, thậm chí buộc chúng phải chuyển tới những vùng có điều kiện sống tốt hơn, từ đó dẫn tới thay đổi trạng thái cân bằng vốn có trong tự nhiên.
Để xử lý tình trạng này, giải pháp thực tế đầu tiên là xây dựng và sửa chữa cơ sở hạ tầng cấp thoát nước. Đây là việc có thể triển khai đồng loạt tại cả đô thị lẫn nông thôn châu Phi. Nhiều địa phương chỉ đơn giản cần một đường ống mới hay một giếng, một bể chứa nước lớn hơn. Các hệ thống thu thập nước mưa cũng nên được xem xét. Đây là giải pháp đơn giản để thu thập và lưu trữ nước mưa, có thể áp dụng ngay cả với những điều kiện hạ tầng, kỹ thuật thô sơ, có thể mang tới khác biệt cho những vùng nông thôn xa xôi, những khu vực xa sông ngòi, ao hồ.
Các giải pháp cao cấp hơn là bảo vệ nước sạch từ nguồn, giáo dục nâng cao nhận thức hay đầu tư công nghệ. Đây nên được xem là phương án lâu dài để xử lý khủng hoảng ở châu Phi. Giới quan sát cũng tin rằng tình trạng của châu Phi cần sự chung tay từ các chính phủ và hỗ trợ từ nước ngoài. Các nhà lãnh đạo thế giới, các tổ chức cứu trợ cần có vai trò tiên phong, hỗ trợ tài chính và kỹ thuật. Tương lai châu Phi cần sự chung tay của cả thế giới, bắt đầu từ những việc nhỏ nhất.
