Hiểm họa với Caatinga
Vùng đất Caatinga (tiếng địa phương nghĩa là “Rừng trắng”) nằm ở đông bắc Brazil, rộng hơn 850.000 km2, chiếm khoảng 10% lãnh thổ quốc gia Nam Mỹ. Khu vực này mang hệ sinh thái nhiệt đới, bán khô hạn. Đây là hệ sinh thái chỉ tồn tại duy nhất ở Brazil, nghĩa là phần lớn di sản sinh học của nó không thể được tìm thấy ở bất kỳ đâu trên thế giới. Nơi này chứng kiến những sự thích nghi độc đáo, hiệu quả đến kinh ngạc của thực và động vật trước tình trạng biến đổi khí hậu.
Không chỉ là một vùng đất sinh học đặc biệt, đây còn là nơi cư trú của khoảng 26 triệu người. Vùng đất này là một trong những tài nguyên thiên nhiên độc đáo của Brazil, bên cạnh rừng Amazon vốn đã quá nổi tiếng. Tuy nhiên, cũng giống như Amazon, vùng Caatinga đang đối diện tình trạng biến đổi khí hậu nghiêm trọng, đe dọa sự tồn vong của hàng nghìn loài động, thực vật đặc hữu cùng sự ổn định của khí hậu trên lục địa Nam Mỹ. Câu chuyện từ những người dân ở Caatinga sẽ phần nào phản ánh hiện trạng nghiêm trọng của khu vực này.
Theo The Guardian, mỗi sáng thứ ba hằng tuần, Raildon Suplicio Maia lại đưa dê ra chợ bán. Chăn nuôi dê từng là nguồn thu nhập chính của ông và người dân vùng Macurure (một thị trấn nhỏ ở đông bắc Brazil). Tuy nhiên, hoạt động chăn nuôi đang ngày càng khó khăn khi mùa khô hạn kéo dài, lượng thức ăn và nước uống trở nên khó tìm. Biến đổi khí hậu đã tác động xấu tới cả tới hệ thực vật vốn nhiều cây bụi và cây gai, lẽ ra phải chống chịu rất tốt với khô hạn.
Maja kể lại: “Trước đây, trời thường mưa sớm hơn. Giờ thì không, không có cả xương rồng, không có cỏ, không đủ nước uống nữa. Chúng tôi phải dùng chính số tiền thu được từ việc bán gia súc để mua thức ăn chăn nuôi”.
Macurure và bốn đô thị lân cận thuộc bang Bahia (Brazil) đều đang đối mặt tình trạng này. Nghiên cứu mới hồi năm 2023 cho thấy, một vùng rộng 5.700 km2 bán khô hạn ở đông bắc Brazil có thể được nâng mức phân loại thành vùng khô hạn. Và đó là vùng khô hạn đầu tiên trên lãnh thổ Brazil, quốc gia vốn nổi tiếng với rừng nguyên sinh Amazon, hệ thống sông ngòi cùng những cơn mưa nhiệt đới kéo dài.
Ana Martins do Amaral Cunha, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Giám sát và Cảnh báo thiên tai quốc gia Brazil, giải thích: “Trước đây, không hề có vùng khí hậu khô hạn nào ở Brazil. Đây là khu vực mà khí hậu đã thay đổi từ bán khô sang khô hạn. Điều đó nghĩa là mọi thứ đang nóng hơn, khô hơn. Chúng ta biết rằng sự gia tăng nhiệt độ này liên quan tới biến đổi khí hậu, tới sự nóng lên toàn cầu do con người gây ra, cụ thể là sự phát thải khí nhà kính”.
Phân tích lượng mưa và sự bốc hơi của nước tại Caatinga cho thấy, lượng mưa trung bình tại đây đã giảm xuống dưới 400 mm chỉ từ năm 1990 tới 2020. Sự thay đổi này diễn ra chỉ trong một thế hệ. Điều đó sẽ đẩy nhanh quá trình sa mạc hóa, vốn đã đe dọa khoảng 13% diện tích vùng Caatinga. Nguy cơ vùng sinh học đặc hữu này trở thành sa mạc trong tương lai là hoàn toàn có thể.
Những người dân ở Macurure có lẽ không hiểu nhiều về các số liệu. Nhưng họ cảm nhận được thay đổi qua lượng mưa thất thường, qua đàn dê gầy gò và cuộc mưu sinh đang ngày càng trở nên khó khăn hơn. “Trước đây, chúng tôi trồng ngô, đậu, khoai tây, đủ loại cây. Giờ thì trồng cây gì cũng chết cả”, Maja than thở. Macurure của ông và các đô thị lân cận nằm trong nhóm nghèo nhất bang Bahia. Sự suy giảm nông nghiệp tự cung tự cấp đồng nghĩa người dân phải chi nhiều tiền hơn để mua thực phẩm.
Cách Macurure khoảng 50 km về phía bắc, tại Curral de Pedra - một cộng đồng người gốc Phi đã trốn khỏi ách nô lệ hơn 200 năm trước - cũng trải qua tình trạng tương tự. Bà Marisete dos Santos nhớ lại: “Trước kia, nơi này có rất nhiều dưa hấu. Nhưng quả dưa hấu to bằng cả một chú bé con. Còn bây giờ, trái cây nhỏ và khô, nhiều hạt đậu tôi để dành cho mùa sau đã không nảy mầm”.
Khan hiếm nước cũng là một vấn đề khác. Nhiều giải pháp kỹ thuật như đào giếng sâu, chuyển hướng dòng chảy về các hồ chứa được triển khai. Chính phủ Brazil cũng xây dựng các khu bể chứa nước do quân đội vận hành. Các gia đình xây thêm nhiều bể chứa sâu, nằm rải rác trong vùng cây bụi, được thiết kế để ngăn nước bốc hơi dưới cái nóng ngột ngạt.
Bể nước nhân tạo của nhà dos Santos đã chạm tới mạch ngầm. Họ trữ được một lượng nước quý giá, đủ để tiếp tục sinh tồn khi trời chưa mưa. Nguồn nước giờ là mạch vui của cả gia đình. Bà Santos nói trong khi chứng kiến cậu con trai út chơi đùa gần mép bể nước: “Mọi thứ đều sẽ tốt hơn khi chúng tôi có nguồn nước này”.
Dù vậy, đây chỉ là giải pháp tình thế. Gustavo Vieira, người phụ trách nông nghiệp, môi trường và chăn nuôi ở Macurure, giải thích: “Bạn không biết nguồn nước dự trữ ấy sẽ trụ được bao lâu. Các nguồn nước ngầm cũng đang cạn nhanh hơn vì nhiệt độ môi trường cao”.
Nỗ lực cứu Caatinga
Từ năm 2010 tới 2022, thị trấn Macurure đã mất 10% dân cư vì giới trẻ rời đi nơi khác tìm nơi làm việc. Quá trình ấy diễn ra song song với sự mở rộng của vùng bán khô hạn ở đông bắc Brazil. Từ năm 1960, vùng này mở rộng thêm 75.000 km2 mỗi thập kỷ. Thậm chí đã có những vùng khô cận ẩm lan xuống cả bang Rio de Janeiro ở phía đông nam, nơi có thành phố Thủ đô Brasilia. Cunha tiếp tục: “Những thay đổi này cần được lưu tâm. Đây không chỉ là vấn đề của vùng đông bắc mà còn ảnh hưởng tới cả nước".
Các chuyên gia cho rằng, từ trước tới nay, người ta luôn quan tâm nhiều đến Amazon - một hệ sinh thái thu hút sự chú ý lớn từ nước ngoài. Caatinga cũng là một hệ sinh thái đặc biệt. Tuy nhiên, sự chú ý dành cho nó thường tới chậm vì nhiều lý do. Caatinga không sở hữu các đặc điểm địa lý và môi trường phù hợp để phát triển du lịch và thu hút sự quan tâm. Đặc điểm môi trường tại đây khiến phát triển du lịch sinh thái dường như là điều xa vời. Các nhà khoa học tin rằng một số ngành công nghiệp như khai mỏ hay năng lượng tái tạo mới thật sự phù hợp cho mảnh đất này. Hạn chế về kinh tế ấy là một lý do xã hội quan trọng khiến Caatinga không có đủ nguồn lực để tự cứu mình khỏi tình trạng sa mạc hóa.
Theo EBC, Chính phủ Brazil đang cố gắng giảm thiểu hậu quả biến đổi khí hậu tại Caatinga. Tuy nhiên, các chính sách công tại Brazil luôn đến với Caatinga khá chậm. Tháng 12/2025 vừa qua, kế hoạch hành động chống sa mạc hóa ở Brazil mới được khởi động bởi Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu. Bảo vệ 10 triệu ha đất bị suy thoái ở Caatinga là một trong những mục tiêu chính của chiến lược này.
Ông Alexandre Pires, Giám đốc Vụ Chống sa mạc hóa của Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu khẳng định: “Chúng tôi muốn bảo đảm sự hồi phục của đất và thảm thực vật bị suy thoái, giữ nguồn nước sẵn có, khôi phục sản xuất lương thực lành mạnh và tận dụng để phục hồi kinh tế - xã hội trong khu vực”. Ở vùng đông bắc Brazil, sa mạc hóa đang hạn chế khả năng sản xuất của 18% diện tích đất đai, đe dọa cuộc sống của hàng chục triệu người Brazil tại đây.
Nhìn rộng ra, tình trạng khô hạn cũng đang ảnh hưởng tới toàn bộ lãnh thổ Brazil. Lượng mưa mùa khô giảm khoảng 21 mm mỗi năm trong giai đoạn 1985 tới 2020 trên vùng Amazon thuộc Brazil. Sự gia tăng khô hạn này liên quan tới nạn phá rừng. Hậu quả là giảm lượng mưa ở những vùng xa Amazon, tăng nguy cơ hạn hán tại vùng trung và đông nam Brazil, khiến giao thương đường sông gián đoạn, hoạt động thủy điện kém hiệu quả cùng nhiều vấn đề dân sinh, đô thị khác ở hạ nguồn.
Câu chuyện ở Caatinga vì thế không chỉ thuộc về vùng đất này. Đó là bài toán mà cả đất nước Brazil đang và sẽ phải đối mặt trong những năm tới nếu không có các giải pháp triệt để, hiệu quả hơn.
