Thách thức sa mạc hóa ở Trung Á
Tại phiên họp lần thứ 23 của “Ủy ban đánh giá thực hiện Công ước LHQ về chống sa mạc hóa” (CRIC23), diễn ra từ ngày 1 đến 5/12 tại Panama City, các quốc gia tập trung tìm kiếm các giải pháp chống lại BĐKH, sa mạc hóa, suy thoái đất đai, đẩy mạnh đầu tư lớn vào bảo vệ đất, nhằm bảo đảm an ninh lương thực và chống di cư bất hợp pháp, với cảnh báo thế giới cần 2.600 tỷ USD đến năm 2030. Đáng chú ý, tại sự kiện, đại diện các quốc gia đã nhấn mạnh vai trò then chốt của công nghệ tưới tiêu hiện đại trong việc khôi phục đất đai bị thoái hóa.
Với hơn 70% diện tích đất trên Trái đất bị biến đổi, thoái hóa do hoạt động của con người, khu vực Trung Á - nơi các sa mạc Karakum và Kyzylkum ngày càng lan rộng - đang dẫn đầu các nỗ lực tích hợp công nghệ số và giải pháp dựa trên thiên nhiên để đạt mục tiêu “Trung lập sa mạc hóa” (LDN) vào năm 2030.
Theo Astana Times, lịch sử vấn đề sa mạc hóa ở khu vực Trung Á gắn liền với thảm họa “Biển Aral”, từng là hồ nội địa lớn thứ tư trên thế giới. Từ những năm 60 thế kỷ trước, các dự án tưới tiêu quy mô lớn để trồng bông ở Uzbekistan và Kazakhstan đã rút cạn nguồn nước từ sông Amu Darya và Syr Darya, dẫn đến Biển Aral “co lại” chỉ còn khoảng 10% diện tích ban đầu vào năm 2000. Hậu quả là 60.000 km² đáy biển khô cằn trở thành sa mạc Aralkum, nguồn phát sinh bụi độc hại ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng và kinh tế địa phương, gây thiệt hại hàng trăm triệu USD mỗi năm.
Đến năm 2025, theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), tình hình sa mạc hóa vẫn nghiêm trọng, khi 80% đất đai ở Turkmenistan và Uzbekistan bị ảnh hưởng bởi thoái hóa, trong khi Kazakhstan mất 66% diện tích đất do hạn hán, xói mòn. Hơn nữa, hơn 20% đất đai khu vực bị suy thoái, diện tích gần gấp bốn lần kích thước Thụy Sĩ, theo ý kiến chuyên gia từ tờ Times of Central Asia. Với việc LHQ tuyên bố 2025 là Năm Quốc tế bảo tồn băng hà do Tajikistan đề xuất, tình trạng sa mạc hóa ở Trung Á càng trở nên cấp bách do tan chảy sông băng.
CRIC23 đánh dấu bước ngoặt khi các đại biểu từ châu Á thảo luận về Khung chiến lược sau năm 2030, nhấn mạnh việc đồng bộ hóa Công ước Rio (bao gồm: Công ước khung của LHQ về BĐKH - UNFCCC, Công ước về Đa dạng sinh học - CBD và Công ước LHQ về chống sa mạc hóa - UNCCD) để tăng cường hợp tác xuyên biên giới. Panama thúc đẩy “Lời hứa Thiên nhiên” (Nature Pledge) để đồng bộ ba Công ước Rio, tạo nền tảng cho các chiến lược chống sa mạc hóa toàn cầu.
Tại diễn đàn, đại diện từ Uzbekistan và Kazakhstan đã chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ tưới tiêu tiết kiệm nước, coi đây là “lá chắn” chống sa mạc hóa. Tiến sĩ Ariel Rodríguez-Vargas, chuyên gia của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) nhận định: “Công nghệ tưới tiêu thông minh không chỉ tiết kiệm nước mà còn tăng cường khả năng phục hồi hệ sinh thái, giúp Trung Á chuyển từ nạn nhân thành khu vực dẫn dắt toàn cầu trong chống thoái hóa đất”. Các chuyên gia từ kênh Euronews cũng cảnh báo rằng, Trung Á đang nóng lên hằng năm, dẫn đến thiếu nước và lương thực, đòi hỏi hành động khẩn cấp.
Các ứng dụng công nghệ tưới tiêu hiện đại
Theo TASS, ứng dụng công nghệ tưới tiêu ở Trung Á đang chứng kiến sự bùng nổ từ các giải pháp truyền thống sang số hóa. Hệ thống tưới nhỏ giọt (phân phối nước trực tiếp đến rễ cây qua ống nhựa) trở thành trụ cột trong chống sa mạc hóa nhờ khôi phục hàng trăm nghìn ha đất.
Ở Uzbekistan, chương trình tưới nhỏ giọt Resiland của WB ( trị giá 153 triệu USD) triển khai trên một triệu ha đất, giảm tiêu thụ nước khoảng 40-50% và phân bón 25-30% so tưới truyền thống. Đến 2025, diện tích áp dụng công nghệ này tăng gấp 36 lần so năm 2018, đạt 27% tổng diện tích tưới tiêu quốc gia. Uzbekistan còn phê duyệt Chương trình quản lý nước 2025-2028, giới thiệu tưới nhỏ giọt trên 300.000 ha và hệ thống kỹ thuật số quản lý dòng chảy. Hợp tác với Trung Quốc, như dự án của XIEG, đã lắp đặt hệ thống tưới nhỏ giọt chạy bằng pin mặt trời, kết hợp tưới thông minh cho bông.
Tương tự, Kazakhstan mở rộng hệ thống tưới hiện đại từ 312.200 ha năm 2023 lên 580.000 ha năm 2025, với trợ cấp lên đến 85% chi phí lắp đặt cho nông dân, nhờ khoản tài trợ 5,3 triệu USD từ EDB. Công nghệ số đang nâng tầm hiệu quả trong thúc đẩy chống sa mạc hóa ở Trung Á. Các cảm biến được tích hợp công nghệ internet vạn vật (IoT) và trí tuệ nhân tạo (AI) để theo dõi độ ẩm đất thời gian thực, điều chỉnh lượng nước tự động, giảm lãng phí lên đến 30%.
Hồi đầu tháng này, Phó Thủ tướng Kazakhstan Kanat Bozumbayev, cùng Bộ trưởng Tài nguyên nước - Thủy lợi Nurzhan Nurzhigitov và Bộ trưởng Nông nghiệp Aidarbek Saparov, đến thăm các vùng phía nam Turkistan, Kyzylorda và Zhambyl; gặp gỡ nông dân địa phương để giải quyết những rủi ro ngày càng gia tăng do lượng nước chảy qua biên giới giảm sút và thảo luận các biện pháp chống sa mạc hóa, bảo đảm sử dụng nước hiệu quả trong mùa tưới tiêu năm 2026.
Báo cáo của Tổ chức Phát triển công nghiệp LHQ (UNIDO) dự báo, giải pháp tưới tiêu nhỏ giọt sẽ phổ biến ở Uzbekistan, trong khi hình thức tưới phun (sprinkler) dẫn đầu ở Kazakhstan nhờ phù hợp với địa hình đồng bằng rộng lớn. Tại dự án ERAS-II của Cơ quan Phát triển quốc tế Mỹ (USAID) ở Aralkum, các giống cây chống hạn như cây bụi Saxaul đen (cây thân gỗ nhỏ, nổi tiếng ở các sa mạc Trung Á) được trồng kết hợp với tưới thông minh, khôi phục 500.000 ha đất chỉ trong bốn năm, vượt mục tiêu sớm 10 năm. Ngoài ra, Chính phủ Kazakhstan còn lập kế hoạch tăng gấp ba diện tích tưới tiết kiệm nước lên 1,3 triệu ha vào năm 2029.
Triển vọng tương lai
Giới chuyên gia quốc tế đánh giá cao những tiến bộ trong chiến lược chống sa mạc hóa tại các nước Trung Á. Nhà chính trị học Aziz Abdukhakimov, Cố vấn của Tổng thống Uzbekistan về vấn đề môi trường, nhấn mạnh tại Chương trình Môi trường LHQ (UNEP) diễn ra mới đây: “BĐKH làm tăng nhiệt độ gấp ba lần ở Uzbekistan, giảm nguồn nước sông từ 25 đến 50% trong năm khô hạn. Công nghệ tưới tiêu tích hợp là chìa khóa để quản lý bền vững và thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới”.
Giáo sư Tim K. Williams từ Trường đại học Wageningen (Hà Lan), chuyên gia về thủy lợi, nhận định: “Trung Á đang dẫn dắt cuộc cách mạng tưới tiêu, nhưng cần đầu tư thêm vào đào tạo địa phương để tránh phụ thuộc công nghệ nhập khẩu”. Trong khi đó, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (FAO) của LHQ tại CRIC23 kêu gọi ưu tiên phục hồi đất nông nghiệp, khi có tới 60% đồng cỏ Uzbekistan giảm năng suất do tình trạng sa mạc hóa.
Dù vậy, thách thức trong triển khai chiến lược chống sa mạc hóa ở Trung Á vẫn tồn tại. Theo các chuyên gia từ Eurasianet, Uzbekistan cần khoảng 2.500 km kênh mới để hiện đại hóa hệ thống tưới tiêu, trong khi Kazakhstan đối mặt việc thiếu nước tưới năm 2026 do BĐKH. Chuyên gia của UNDP tại Kazakhstan, ông Aibek Bekturov, cảnh báo: “Hợp tác khu vực là yếu tố quyết định, củng cố các thỏa thuận để tránh xung đột và cạnh tranh nguồn nước”.
Từ CRIC23, các quốc gia nhất trí đưa ra các khuyến nghị, nhấn mạnh giải pháp tăng cường “tài trợ xanh” và chia sẻ “công nghệ sạch”. Panama cam kết hỗ trợ qua “Lời hứa Thiên nhiên” cùng bộ ba Công ước Rio. Kinh nghiệm chống sa mạc hóa ở Trung Á mang lại bài học quý cho toàn cầu, đó là đầu tư công nghệ tưới tiêu không chỉ cứu đất mà còn bảo vệ tương lai. Như lời Tổng Thư ký Công ước LHQ về chống sa mạc hóa (UNCCD), ông Ibrahim Thiaw cho biết: “Trung Á đã chứng minh rằng, với công nghệ và ý chí, quyết tâm mạnh mẽ, chúng ta có thể biến sa mạc thành những cánh đồng xanh”.
