Ngăn chặn chạy đua vũ khí hạt nhân
Theo Reuters, Hiệp ước New START ký kết năm 2010 giữa Mỹ và Nga là thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân song phương cuối cùng còn tồn tại, giới hạn số lượng tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và máy bay ném bom chiến lược. Tuy nhiên, triển vọng New START đang ở mức thấp nhất từ khi có hiệu lực năm 2011. Hiệp ước được gia hạn năm 2021 đến ngày 5/2/2026, nhưng Nga tuyên bố “đình chỉ” tham gia từ tháng 2/2023, dẫn đến việc ngừng các cuộc thanh sát lẫn nhau và trao đổi thông tin.
Chuyên gia Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội kiểm soát vũ khí (ACA), nhận định: “New START không chỉ là thỏa thuận kiểm soát vũ khí mà còn là nền tảng của sự ổn định hạt nhân. Việc hết hạn mà không có thỏa thuận thay thế có thể dẫn đến chạy đua vũ trang mới, làm tăng nguy cơ xung đột toàn cầu”. Trong bối cảnh xung đột quân sự Nga - Ukraine tiếp tục kéo dài, nguy cơ chạy đua phát triển vũ khí hạt nhân, triển vọng của New START trở thành “vấn đề cấp bách toàn cầu”.
New START ký ngày 8/4/2010 tại CH Czech bởi cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama và cựu Tổng thống Nga Dimitry Medvedev, thay thế START-1 hết hạn năm 2009. Hiệp ước có thời hạn 10 năm, với tùy chọn gia hạn 5 năm một lần, được phê chuẩn năm 2010. Mỗi bên được duy trì tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, 700 tên lửa và máy bay ném bom triển khai, cùng 800 bệ phóng. Hai cường quốc đã tuân thủ các giới hạn này đến năm 2023, Nga báo cáo 1.549 đầu đạn và Mỹ 1.419 đầu đạn (tháng 9/2020).
Hiệp ước thiết lập cơ chế xác minh nghiêm ngặt: 18 cuộc thanh sát mỗi năm, trao đổi dữ liệu 2 lần/năm và thông báo thường xuyên về việc di chuyển vũ khí. Điều này tạo ra “sự minh bạch đáng tin cậy”, giúp phát hiện vi phạm sớm và giảm nghi ngờ lẫn nhau. New START giảm hơn 90% kho vũ khí chiến lược so đỉnh điểm Chiến tranh lạnh, góp phần vào sự ổn định toàn cầu.
Từ năm 2011 đến 2023, New START giúp ngăn chặn chạy đua vũ trang giữa hai bên, ngay cả trong bối cảnh Mỹ rút khỏi Hiệp ước cắt giảm vũ khí tầm ngắn và tầm trung (INF) năm 2019. Các cuộc thanh sát được thực hiện hơn 400 lần, cung cấp cái nhìn sâu sắc về chương trình hạt nhân của đối phương. Chuyên gia Mike Albertson, cựu thành viên đoàn đàm phán New START của Mỹ, đánh giá: “Hiệp ước không chỉ giảm số lượng vũ khí mà còn xây dựng lòng tin, tạo nền tảng cho các thỏa thuận tương lai. Việc tuân thủ lẫn nhau đã ngăn chặn các quyết định leo thang nguy hiểm”. Tuy nhiên, thành tựu này bị đe dọa bởi đại dịch Covid-19 (ngừng thanh sát năm 2020) và căng thẳng địa - chính trị, dẫn đến sự đình chỉ của Nga năm 2023.
Theo Reuters, Nga đình chỉ New START ngày 28/2/2023, với lý do Mỹ hỗ trợ Ukraine, triển khai vũ khí hạt nhân ở châu Âu. Nga ngừng các cuộc thanh sát và trao đổi dữ liệu, nhưng tuyên bố sẽ “tự nguyện tuân thủ giới hạn số lượng”. Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, Nga vẫn duy trì ở mức giới hạn nhưng việc thiếu minh bạch làm tăng nghi ngờ.
Mỹ phản ứng bằng cách ngừng thông báo cho Nga từ tháng 8/2023, nhưng vẫn cam kết tuân thủ nếu Nga quay lại. Đến tháng 10/2025, Nga từ chối các đề xuất đàm phán của Mỹ. Thứ trưởng Ngoại giao Nga S.Ryabkov nhận định: “Không có cơ sở để khôi phục đầy đủ New START trong bối cảnh hiện tại, thời hạn hết hạn chỉ còn vài tháng, việc thảo luận về kịch bản này ngày càng mất ý nghĩa”.
Tháng 9/2025, Tổng thống Nga V. Putin đề xuất “tự nguyện duy trì giới hạn số lượng trung tâm của New START trong ít nhất một năm sau khi hết hạn”, nếu Mỹ làm tương tự, nhằm “ngăn chặn chạy đua vũ trang và bảo đảm tính dự đoán”. Người phát ngôn Nhà Trắng K.Leavitt gọi đây là “đề xuất khá tốt”, nhưng ông Trump sẽ tự quyết định.
Ngày 10/10 vừa qua, tại kỳ họp thứ 80 của Đại hội đồng LHQ, Giám đốc Cục Kiểm soát vũ khí và Không phổ biến vũ khí hạt nhân thuộc Bộ Ngoại giao Nga O.Postnikov nhắc lại rằng Tổng thống Putin tuyên bố Nga sẵn sàng “tự nguyện tuân thủ các giới hạn định lượng quan trọng của Hiệp ước New START trong ít nhất một năm sau khi hiệp ước này hết hạn, với điều kiện Mỹ không vi phạm cán cân năng lực răn đe hiện có”.
Ông Postnikov nhấn mạnh: “Chúng tôi nỗ lực giữ cơ hội cho các bước đi chính trị và ngoại giao nhằm duy trì khả năng dự đoán và kiềm chế trong lĩnh vực tên lửa hạt nhân. Đây là đóng góp của chúng tôi vào ổn định tình hình giữa các cường quốc hạt nhân và tạo ra bầu không khí cho đối thoại chiến lược mang tính xây dựng giữa hai bên khi các điều kiện cần thiết được hình thành”. Tuy nhiên, Mỹ chưa chính thức phản hồi đề xuất của Nga, thậm chí đe dọa sẽ nối lại việc thử nghiệm vũ khí hạt nhân.
Thách thức và triển vọng
Theo TASS, cuộc xung đột Ukraine là rào cản lớn nhất đối với New START. Nga cáo buộc Mỹ “phá hoại cân bằng chiến lược” qua việc hỗ trợ quân sự chính quyền Kiev. Tháng 11/2024, ông Putin thử nghiệm tên lửa tầm trung Oreshnik và sử dụng tên lửa đạn đạo với thiết bị siêu thanh không hạt nhân ở Ukraine. Việc hiện đại hóa vũ khí làm phức tạp thêm tình hình. Theo đó, Nga triển khai vũ khí hạt nhân chiến thuật ở Belarus năm 2023, trong khi Mỹ phát triển hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng”. Giới chuyên gia nhận định, nếu New START hết hạn, hai bên có thể gia tăng đầu đạn hạt nhân trong kho vũ khí.
Giới chuyên gia cảnh báo, New START hết hạn mà không được gia hạn sẽ kích hoạt chạy đua vũ trang mới giữa Mỹ và Nga, với chi phí hàng nghìn tỷ USD và tăng nguy cơ chạy đua hạt nhân”. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), chi phí hiện đại hóa hạt nhân của Mỹ đã đạt 634 tỷ USD giai đoạn 2021-2030; Nga đầu tư khoảng 100 tỷ USD/năm. Thượng nghị sĩ Mỹ Ed Markey kêu gọi nghị quyết tái cam kết kiểm soát vũ khí để tránh “cuộc chạy đua hạt nhân mới”.
New START là hiệp ước rất quan trọng, quy định các giới hạn ràng buộc về mặt pháp lý đối với việc kiểm soát vũ khí hạt nhân. Một cuộc chạy đua vũ trang không giới hạn giữa hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân lớn nhất sẽ làm gia tăng nguy cơ chiến tranh hạt nhân toàn diện, đặc biệt là ở châu Âu. Tổng thống Mỹ Trump đã liên tiếng ủng hộ đề xuất của Tổng thống Putin về việc duy trì New START. Nga sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các điều khoản của hiệp ước thêm một năm nếu Mỹ “có động thái tương tự”.
Ba kịch bản có thể xảy ra, bao gồm gia hạn New START tạm thời một năm. Theo đó, nếu Mỹ chấp nhận đề xuất của ông Putin, hai bên có thể duy trì giới hạn số lượng đến tháng 2/2027, tạo thời gian đàm phán. Tiếp đó, hai bên có thể ký thỏa thuận mới đa phương, gồm Mỹ, Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, chuyên gia từ Viện Carnegie Toby Dalton (Mỹ), nhận định: “Hiệp ước bao gồm Trung Quốc là thách thức lớn, do Bắc Kinh chỉ tham gia nếu Washington cam kết cắt giảm 50% kho vũ khí hạt nhân chiến lược”. Trong khi phía Nga đề xuất Hiệp ước nên bao gồm cả Pháp và Anh.
Ngoài ra, kịch bản hết hạn New START mà không thay thế cũng có thể xảy ra. Đây được xem là tình huống tồi tệ nhất. Chuyên gia từ Trường đại học Stanford Scott Sagan của Mỹ cảnh báo: “Điều này sẽ khuyến khích Mỹ và Nga chế tạo thêm đầu đạn, tăng nguy cơ leo thang vũ khí hạt nhân”.
Triển vọng của New START đến nay vẫn chưa rõ phương hướng cụ thể, khi Mỹ chưa chấp thuận với đề xuất gia hạn thêm một năm của Tổng thống Putin. Là thỏa thuận duy nhất giới hạn 87% kho vũ khí hạt nhân toàn cầu, sự sụp đổ của nó có thể kích hoạt chạy đua vũ trang mới, đe dọa an ninh thế giới. Giới chuyên gia nhấn mạnh: “Không có New START, chúng ta sẽ quay về thời kỳ Chiến tranh lạnh, nhưng với công nghệ hiện đại hơn và rủi ro lớn hơn”. Các nhà lãnh đạo Mỹ-Nga cần hành động khẩn cấp để duy trì di sản hòa bình của hiệp ước, vì lợi ích của nhân loại.
