Gỡ nút thắt với không gian thử nghiệm

Để không mắc kẹt trong phòng lab

Trong phát triển công nghệ cao, khoảng cách từ một đề tài nghiên cứu thành công đến một sản phẩm “chạy” tốt trên thị trường thường gian khó và đầy thách thức. Thực tế tại Việt Nam không ít công nghệ lõi thuộc các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), thiết bị tự hành, vật liệu mới hay công nghệ sinh học sau khi nghiệm thu xuất sắc trong phòng lab lại rơi vào trạng thái “đóng băng”. Điều này có nguyên nhân lớn từ khoảng trống thể chế. Khung quản lý hiện hành hầu hết được thiết kế cho các sản phẩm, dịch vụ truyền thống đã định hình từ nhiều thập kỷ. Khi công nghệ mới ra đời, quy chuẩn, tiêu chuẩn chưa kịp hoàn thiện khiến doanh nghiệp rơi vào vòng lặp: Không thể xin cấp phép lưu hành, mà không được lưu hành thử nghiệm thì lại không đủ dữ liệu thực tế để xây dựng quy chuẩn.

Chánh Văn phòng Hiệp hội Dữ liệu quốc gia - Chuyên gia cấp cao nghiên cứu và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Nguyễn Thị Ngọc Dung cho rằng, hoạt động nghiên cứu vốn là quá trình thử nghiệm và kiểm chứng trong phạm vi phòng thí nghiệm. Việc công nghệ mới chưa được chấp thuận, thử nghiệm là do khả năng tiếp nhận cái mới của hệ thống quản lý còn hạn chế, dẫn đến khung chính sách bị thu hẹp. Do đó, việc hình thành một khuôn khổ chính sách đồng bộ và kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp lành mạnh là điều kiện tiên quyết để các sản phẩm công nghệ mới được thử nghiệm thuận tiện, hợp pháp.

Điều 25 Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 chính là điểm đột phá thể chế quan trọng, lần đầu trao quyền cho thành phố thiết lập hành lang thử nghiệm có kiểm soát đối với các công nghệ mới. Ngay sau đó, Quyết định số 4554/QĐ-UBND của UBND Thành phố Hà Nội ban hành đã hiện thực hóa tinh thần này khi chính thức cho phép Công ty cổ phần Phenikaa-X thử nghiệm Hệ thống giao thông tự hành thông minh gồm 4 nhóm phương tiện: Xe buýt tự hành, robotaxi, robot dọn vệ sinh tự động và robot giao hàng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Đây là một bước ngoặt về tư duy quản lý. Về bản chất, một phương tiện tự hành không đơn thuần là chiếc xe ô-tô thông thường, mà là sự tích hợp phức tạp của cả một chuỗi công nghệ chiến lược: Từ AI, cảm biến LiDAR, radar, bản đồ độ chính xác cao (HD Map) cho đến kết nối viễn thông 5G và điện toán đám mây. Nếu áp dụng Luật Giao thông đường bộ, vốn bắt buộc phương tiện vận hành phải có người điều khiển trực tiếp và đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm định cơ khí thông thường thì các dòng xe tự hành không có cơ hội để lăn bánh.

PGS, TS Lê Anh Sơn, Giám đốc Công ty cổ phần Phenikaa-X, Giám đốc Đại học Phenikaa cho biết: Trước khi cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được thiết lập, thách thức lớn nhất là khung quản lý phương tiện hiện hành chủ yếu được xây dựng cho xe có người điều khiển. Trong khi đó, xe tự hành là một hệ thống tích hợp giữa phương tiện, phần mềm, cảm biến, bản đồ và cơ chế giám sát từ xa. Vì vậy, các yêu cầu về đăng kiểm, điều kiện lưu hành và trách nhiệm vận hành chưa thể tương thích. Quyết định của Thành phố Hà Nội đã tạo một khuôn khổ thử nghiệm cụ thể về địa điểm, thời hạn, đối tượng và điều kiện triển khai. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để đưa công nghệ vào thực tế dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan chức năng, đồng thời tạo điều kiện cho các bên tích lũy dữ liệu vận hành cần thiết.

Dưới góc độ kỹ thuật phần mềm, AI dù được lập trình tối tân đến đâu trên lý thuyết cũng không thể đạt độ tin cậy tuyệt đối nếu chỉ chạy mô phỏng trong phòng lab. Môi trường thử nghiệm thực địa chính là “trường học” bắt buộc để thuật toán AI va chạm với vô số kịch bản giao thông phức tạp ngoài đời thực, từ việc nhận diện người đi bộ, chướng ngại vật, vạch kẻ đường cho đến việc xử lý các tình huống bất ngờ theo thời gian thực. Từ đó, doanh nghiệp mới có thể liên tục kiểm thử, tối ưu hóa các giải thuật lõi và hoàn thiện trước khi tính đến chuyện tiến ra thị trường.
Chuyên gia Nguyễn Thị Ngọc Dung dẫn chứng: “Ở Thung lũng Silicon, xe tự lái, drone được chạy và bay thử nghiệm trên phố. Các thành phố thành lập ra một hội đồng gồm các chuyên gia công nghệ, luật pháp và đại diện người dân. Thời gian thử nghiệm cũng là một yếu tố quan trọng. Người ta tính đến yếu tố thời gian đủ để vòng đời công nghệ được hoàn thiện và các công ty công nghệ phải cung cấp dữ liệu tại các nền tảng công nghệ cho chính quyền và Hội đồng Kiểm soát thử nghiệm”.

Quản trị rủi ro, tạo đà phát triển

Một trong những hiểu lầm phổ biến là coi Sandbox như một sự ưu ái hay thả nổi cho doanh nghiệp tự do vận hành vượt kiểm soát. Thực chất, Sandbox là phương thức quản trị rủi ro thông minh dựa trên dữ liệu thời gian thực. Quyết định thử nghiệm tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc được thiết lập với những điều kiện khoanh vùng rất nghiêm ngặt: Giới hạn không gian địa lý vận hành, tốc độ di chuyển, đối tượng phục vụ và chịu sự giám sát liên tục của các cơ quan chức năng. Cơ chế này vừa tạo không gian an toàn cho công nghệ mới phát triển, vừa bảo đảm tuyệt đối trật tự và an toàn xã hội.

Sự chủ động trong áp dụng Sandbox tại Thủ đô không dừng lại ở lĩnh vực giao thông tự hành. Song song với đó là thử nghiệm công nghệ sản xuất tổng oxit đất hiếm đạt hàm lượng hơn 95%. Hai dự án ở lĩnh vực hoàn toàn khác nhau cho thấy một tư duy quản lý nhà nước nhất quán và hiện đại: Chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát đối với các công nghệ mũi nhọn có tính chất quyết định sự bứt phá của nền kinh tế.

Đất hiếm đóng vai trò tối quan trọng trong chuỗi sản xuất công nghệ cao toàn cầu. Mặc dù Việt Nam sở hữu trữ lượng đất hiếm thuộc nhóm dẫn đầu thế giới, nhưng trong suốt nhiều thập kỷ qua, chúng ta chủ yếu dừng lại ở khâu khai thác thô hoặc xuất khẩu tinh quặng hàm lượng thấp với giá trị gia tăng không đáng kể. Nút thắt lớn nhất nằm ở công nghệ tinh chế sâu. Muốn đưa đất hiếm vào làm nguyên liệu đầu vào cho ngành chế tạo chip bán dẫn, sản xuất nam châm vĩnh cửu trong động cơ xe điện hay các thiết bị hàng không vũ trụ, tổng hàm lượng oxit đất hiếm bắt buộc phải đạt độ tinh khiết từ 95% trở lên.

Tuy nhiên, công nghệ chế biến sâu khoáng sản chiến lược này luôn đi kèm với những lo ngại sâu sắc về tác động môi trường và quy trình xử lý hóa chất phức tạp. Nếu áp dụng quy trình kiểm duyệt và cấp phép công nghiệp đại trà ngay từ đầu, dự án sẽ rất khó được triển khai do thiếu hồ sơ thực chứng.

TS Khoa học năng lượng Lê Đại Dương cho rằng mốc hàm lượng tổng oxit đạt hơn 95% là ngưỡng kỹ thuật có tính quyết định để đất hiếm từ dạng quặng thô trở thành nguyên liệu đầu vào tiêu chuẩn cho các ngành công nghiệp hiện đại như bán dẫn hay xe điện. Rào cản lớn nhất là giảm thiểu yếu tố tác động xấu đến môi trường trong quá trình tách chiết. Việc khoanh vùng thử nghiệm theo cơ chế Sandbox giúp doanh nghiệp kiểm chứng và đo lường chính xác các tác động môi trường, hoàn thiện quy trình xử lý an toàn trước khi tính đến việc xin cấp phép đầu tư ở quy mô công nghiệp đại trà.

Bài toán quan trọng nhất sau mỗi đợt Sandbox không phải là việc trình diễn công nghệ hay biểu diễn phương tiện, mà là giá trị của lượng dữ liệu kỹ thuật được tích lũy. PGS, TS Lê Anh Sơn nhấn mạnh, dữ liệu thu thập sau 24 tháng sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá xe tự hành dựa trên kết quả vận hành thực tế, thay vì chỉ dựa vào các giả định hoặc mô hình thử nghiệm trong phòng lab. Những dữ liệu thực tế về khả năng nhận diện môi trường, độ chính xác định vị, lập kế hoạch di chuyển, điều khiển, dừng khẩn cấp và xử lý sự cố kỹ thuật sẽ cung cấp căn cứ khoa học để xác định các yêu cầu an toàn phù hợp. Từ đó, cơ quan chức năng có thể xem xét hoàn thiện quy định về điều kiện thử nghiệm, phạm vi vận hành, tiêu chí đánh giá phương tiện cũng như xây dựng lộ trình thương mại hóa phù hợp cho từng nhóm sản phẩm trước khi mở rộng triển khai.

Nhìn rộng ra toàn cảnh, điều quyết định để biến các danh mục công nghệ chiến lược ưu tiên trên giấy thành năng lực cạnh tranh quốc gia thực chất chính là năng lực thể chế. Chúng ta không thể quản lý các công nghệ đột phá của tương lai bằng những công cụ quản lý tư duy của quá khứ. Sandbox chính là một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để những công nghệ mới có tác động đến người dùng, tạo không gian an toàn để người dùng có cơ hội tiếp xúc với công nghệ đột phá. Điều quan trọng hiện nay là cần những phương pháp luận chuẩn xác để kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có sự tương tác qua lại, nâng đỡ lẫn nhau, từ đó thúc đẩy hàng loạt công nghệ mới ra đời và hình thành nên các ngành công nghiệp thực chất ở nước ta trong kỷ nguyên phát triển mới.