Trong kỷ nguyên số, xâm phạm sở hữu trí tuệ ngày càng lan rộng ra nhiều lĩnh vực xã hội và diễn biến ngày càng phức tạp. Phía sau những con số và vụ án bị phanh phui, có một thực tế đang diễn ra hằng ngày và ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu người Việt, đó là cuộc xâm lăng thầm lặng lên những sáng tạo của mỗi cá nhân trên không gian mạng. Nó đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ, trên chính những nền tảng quen thuộc mà hàng chục triệu người Việt dùng như Facebook, TikTok, Shopee, YouTube, Zalo... Bản quyền báo chí bị đánh cắp; hình ảnh, thương hiệu doanh nghiệp bị giả mạo; các sản phẩm sáng tạo vừa xuất hiện đã nhanh chóng bị nhân bản...

Ngày 5/5/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng ký Công điện 38/CĐ-TTg, mở đợt cao điểm truy quét vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc từ ngày 7 đến 30/5. Đây chính là lời tuyên chiến mạnh mẽ của Chính phủ đối với tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang diễn biến phức tạp trên cả môi trường thực và không gian số.

Bên cạnh đó, văn hóa “xài chùa” trên mạng đang ngày càng phổ biến, còn sự phát triển của công nghệ lại làm cho vi phạm trở nên dễ dàng và tinh vi hơn. Thuật toán các nền tảng số vô tình ưu tiên lan truyền những nội dung gây chú ý, dù là sao chép, trong khi cơ chế xử lý vi phạm lại chậm hơn tốc độ phát tán... Trước thực trạng đó, Tiêu điểm Nhân Dân hằng tháng: “Bảo vệ tài sản trí tuệ trong đời sống số” kỳ vọng góp thêm tiếng nói vào quá trình thúc đẩy ý thức tôn trọng chất xám, bảo vệ sáng tạo và gìn giữ niềm tin trên môi trường số.

Ngày nay, tài sản trí tuệ đã trở thành nguồn lực cốt lõi của nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, các hành vi xâm phạm bản quyền lại đang gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi và diễn ra liên tục trên không gian mạng, với tốc độ lan truyền cùng khả năng gây thiệt hại rất lớn. Có thể thấy, “cuộc chiến” bảo vệ sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đã bước sang một “mặt trận” mới, nơi các hành vi đánh cắp chất xám ngày càng khó phát hiện và xử lý.

“Ký sinh” nội dung số

Một cú click “chia sẻ” (share) nhưng không dẫn nguồn, một video “reup” (tải về rồi đăng lại) trên TikTok hay Facebook Reels với lý do “cho vui”, hay một bài báo bị sao chép toàn bộ nội dung bằng thao tác “copy-paste” chỉ trong thời gian ngắn... tất cả đã tạo nên một mạng lưới vi phạm mang tính hệ thống.

Đầu năm 2026, ca sĩ Tùng Dương bàng hoàng khi phát hiện fanpage giả mạo dùng hình ảnh anh và nhạc sĩ Trần Tiến bị cắt ghép tinh vi để quảng cáo thảo dược không rõ nguồn gốc. NSƯT Hạnh Thúy, người từng nhiều lần trở thành nạn nhân của các video ghép mặt deepfake, thừa nhận đôi khi cũng bị “đánh lừa” bởi mức độ tinh vi của công nghệ.

Đối với các nhà sáng tạo nội dung độc lập, việc bị đánh cắp chất xám diễn ra dai dẳng. Một nhiếp ảnh gia mất nhiều ngày lặn lội săn lùng khoảnh khắc đẹp, hay một blogger thức trắng đêm viết bài phân tích chuyên sâu... đều có thể bị một trang fanpage nào đó “luộc” sạch chỉ sau vài phút xuất hiện trên mạng. Họ thản nhiên đóng dấu logo mới, cắt bỏ phần ký tên của tác giả và biến nó thành công cụ câu tương tác, trục lợi từ tiền quảng cáo. TikToker Trần Việt Anh - kênh TikTok “Anh Đoại Đến Đây” với khoảng 600 nghìn lượt theo dõi - cho biết để tạo ra một video, đôi khi phải mất rất nhiều thời gian, nhưng chỉ vài phút sau khi đăng tải, nội dung đã bị reup sang hàng chục kênh khác. Điều khiến anh tiếc nhất không chỉ là mất lượt xem, mà còn là công sức và câu chuyện phía sau sản phẩm bị quá xem nhẹ.

Không chỉ dừng lại ở đó, tình trạng xâm phạm bản quyền báo chí cũng đang trở thành vấn đề nhức nhối. Thay vì sao chép nguyên văn như trước, nhiều tài khoản mạng xã hội, fanpage và website sử dụng thủ thuật “xào tin”, công cụ tự động hoặc thậm chí trí tuệ nhân tạo (AI) để viết lại nội dung theo cách khác, qua đó che giấu nguồn gốc và gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền tác giả. Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã chia sẻ, một tác phẩm báo chí bị lấy cắp, cắt xén, giật lại tít, thay đổi ngữ cảnh, đưa lên các trang mạng “ký sinh” thì không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho cơ quan báo chí và nhà báo, mà còn có thể tạo ra nhiễu loạn thông tin, làm suy giảm niềm tin xã hội, thậm chí tiếp tay cho tin giả, tin sai lệch...

Cùng với đó, môi trường thương mại điện tử cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Trên các nền tảng như Shopee, Lazada hay TikTok Shop, tình trạng các shop online sử dụng trái phép hình ảnh sản phẩm, bảo hộ thương hiệu của các doanh nghiệp uy tín diễn ra tràn lan. Một doanh nghiệp Việt Nam phải đầu tư hàng trăm triệu đồng để thiết kế phom dáng, chụp ảnh lookbook chuẩn chỉnh cho một bộ sưu tập thời trang mới. Thế nhưng chỉ cần sản phẩm lên sàn được vài tiếng, hàng loạt tài khoản ảo đã sao chép toàn bộ kho ảnh, sao chép cả nội dung mô tả để đăng bán những sản phẩm giả mạo, kém chất lượng với giá chỉ bằng một phần ba. Người tiêu dùng bị đánh lừa bởi hình ảnh chính hãng nhưng nhận về sản phẩm lỗi, trong khi doanh nghiệp chân chính vừa mất doanh thu, vừa bị hủy hoại uy tín thương hiệu đã dày công gây dựng.

Sự “vô tư” của người dùng cùng động cơ trục lợi cá nhân đã biến không gian số thành môi trường thuận lợi cho hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, làm mờ ranh giới giữa chia sẻ thông tin và đánh cắp chất xám.

Những con số biết nói

Theo thống kê của Liên minh Sáng tạo nội dung số Việt Nam, thiệt hại từ vi phạm bản quyền lên tới gần 350 triệu USD mỗi năm. Khoảng 80% hành vi vi phạm xảy ra trên nền tảng số. Việt Nam đứng trong nhóm nước dẫn đầu khu vực châu Á-Thái Bình Dương về tỷ lệ vi phạm bản quyền, một thực trạng đáng báo động gây ra những thiệt hại kinh tế khổng lồ và đẩy người dùng vào vô số rủi ro.
Đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ theo Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 5/5/2026 đã phản ánh mức độ báo động của tình trạng xâm phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc và cho thấy quyết tâm siết chặt quản lý, từ đó nhanh chóng phanh phui nhiều vụ việc ra ánh sáng. Trong đó, đặc biệt là vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan xảy ra tại BH Media, liên quan đến Nguyễn Hải Bình, Tổng Giám đốc công ty này, đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền Tác giả Việt Nam (VCCA). Đây là điểm nhấn rất mạnh, bởi nó cho thấy cuộc chiến chống vi phạm bản quyền không chỉ nhắm vào những cá nhân ẩn danh trên mạng, mà đã chạm tới cả những mắt xích có vị trí trong hệ sinh thái nội dung.

Điều tra ban đầu, danh sách những người liên quan gồm ca sĩ Diệp Văn Lập (Quang Lập), chủ Trung tâm Giọng ca để đời; Võ Văn Nam, Giám đốc Lululola Entertainment; Nguyễn Minh Đức và Ngô Thanh Tùng thuộc 1900 Group; Võ Hoàng Việt và Nguyễn Trung Trường Huy của Công ty Mây Sài Gòn. Các sai phạm chủ yếu liên quan đến việc sử dụng Content ID/MCN trên YouTube để xác lập quyền hưởng doanh thu, thậm chí có trường hợp chính tác giả bị khiếu nại bản quyền trên tác phẩm của mình, như ca khúc “Giấc mơ trưa” của nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến và Giáng Son. Các đối tượng đã lợi dụng kẽ hở công nghệ và hạn chế về hiểu biết pháp lý của một số nghệ sĩ, tác giả để nhận quyền quản lý nhiều tác phẩm, thu lợi khoảng 6 tỷ đồng. Việc lãnh đạo một hiệp hội bảo vệ bản quyền bị khởi tố cho thấy bản quyền trong môi trường số đang bị lợi dụng như công cụ thao túng thay vì bảo vệ người sáng tạo. Đây là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ với ngành sáng tạo số, nơi bản quyền phải được tôn trọng như một loại tài sản thật sự.

Theo thống kê, các nội dung bị xâm phạm nhiều nhất là chương trình truyền hình, phim, nhạc và sách. Đây không chỉ là thiệt hại của riêng một ngành, mà là con số phản ánh sự rò rỉ lớn trong toàn bộ nền kinh tế sáng tạo số. Điển hình là tình trạng phát lậu các giải bóng đá, đặc biệt là những nội dung có sức hút lớn như Ngoại hạng Anh, Champions League... Gần đây, các trang phát lậu như XoilacTV, CakhiaTV, RakhoiTV, CaheoTV... đã lần lượt bị triệt phá cùng nhiều đối tượng liên quan bị khởi tố về các tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, tổ chức đánh bạc và đánh bạc. Từ năm 2021, K+ đã cho biết bị thiệt hại khoảng 300 tỷ đồng mỗi năm vì vi phạm bản quyền, trong một tháng phát hiện hàng nghìn đường link lậu, tương ứng hàng triệu lượt xem bất hợp pháp. Điều đáng nói là thiệt hại không chỉ dừng ở doanh thu bị mất, khi quyền khai thác bị xâm phạm, đơn vị sở hữu nội dung khó tái đầu tư, khó nâng chất lượng sản phẩm, khó bảo đảm nguồn lực cho hệ sinh thái sáng tạo phía sau và người xem có thể trở thành nạn nhân khi đằng sau những trận cầu miễn phí là cả hệ sinh thái cá độ.

Phim ảnh cũng là lĩnh vực chịu tình trạng vi phạm bản quyền dai dẳng. Ngay sau khi Công điện 38/CĐ-TTg được ban hành, nhiều website phim lậu tại Việt Nam như Phim4k, Thìa Phim, CòTV... đã thông báo ngừng hoạt động. Động thái này cho thấy khi cơ quan quản lý quyết liệt vào cuộc, những vi phạm tồn tại dai dẳng nhiều năm lập tức co cụm, qua đó cho thấy mức độ ăn sâu của tình trạng này trước đó. Nhưng các trang phim sập không có nghĩa là thị trường hoạt động bất hợp pháp biến mất. Các website lậu không còn hoạt động một cách thô sơ mà thường ẩn IP, đặt máy chủ ở nước ngoài, thay tên miền liên tục hoặc chuyển sang dạng nền tảng phân phối khác để né tránh kiểm soát. Đây là một cuộc rượt đuổi căng thẳng giữa cơ quan chức năng và những vi phạm ngày càng biến ảo, linh hoạt, chuyên nghiệp. Theo các chuyên gia an ninh mạng, bản chất của các trang web lậu là một cái bẫy chứa đầy mã độc. Để duy trì hệ thống, các đối tượng quản trị cài cắm sâu vào các tệp tin tải về, các đoạn mã quảng cáo tự động mở ra (pop-up) những loại virus, trojan, phần mềm gián điệp (spyware) nguy hiểm.

Tại buổi họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 5 diễn ra chiều 3/6, đại diện các bộ, ngành đã báo cáo kết quả triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg. Theo đó, lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện và xử lý hơn 1.500 vụ việc vi phạm và khởi tố 56 vụ án và 98 bị can, ngăn chặn 194 trang mạng vi phạm; lực lượng Quản lý thị trường đã tăng 210% số vụ xử lý so với cùng kỳ năm ngoái...
Tình trạng sử dụng phần mềm không bản quyền, đặc biệt là Windows và Microsoft Office vẫn diễn ra phổ biến. Nhiều đối tượng quảng cáo, mua bán phần mềm lậu và cung cấp công cụ crack, key kích hoạt trái phép trên website, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Ngày 11/6, Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố vụ án hình sự về “Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”, khám xét khẩn cấp 5 địa điểm tại Hà Nội và Phú Thọ là các công ty hoạt động trong lĩnh vực cung cấp máy tính, cài đặt phần mềm. Theo cơ quan điều tra, giá trị bản quyền hợp pháp của các phần mềm này từ 4-9 triệu đồng/máy tính, tổng thiệt hại đối với các chủ thể quyền ước tính lên tới hàng chục tỷ đồng.

Đối với một quốc gia, tài sản trí tuệ là thước đo cho năng lực đổi mới sáng tạo. Nhiều người vẫn lầm tưởng rằng việc xem một bộ phim lậu, tải một bài hát lậu hay dùng một phần mềm crack chỉ gây thiệt hại cho những chủ thể. Nhưng thực tế, hệ lụy của vấn nạn vi phạm bản quyền số là một chuỗi tác động đa tầng và ảnh hưởng sâu rộng đến toàn xã hội.

Tổ chức thực hiện: Nhân Dân hằng tháng
Nội dung: MINH TRUNG, PHONG CHƯƠNG, VŨ PHONG, KHÚC HỒNG THIỆN, THANH CHƯƠNG
Trình bày: Phi Nguyên
Ảnh: Nhân Dân, nguồn internet.