Trong chiến lược phát triển mới, hai thành phố đang từng bước chuyển từ việc khai thác tài nguyên thiên nhiên thuần túy sang khai thác chiều sâu văn hóa biển, đảo, biến “kho tàng phi vật thể” thành nguồn lực nội sinh để định vị thương hiệu du lịch xanh, đẳng cấp và bền vững.
Khai thác đặc trưng trầm tích văn hóa
Tài nguyên văn hóa biển, đảo của vùng liên kết Hải Phòng - Quảng Ninh sở hữu những giá trị độc bản. Quảng Ninh sở hữu hơn 250 km đường bờ biển, hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ, đặc biệt là các danh thắng nổi tiếng như: Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long gắn liền với chiều sâu lịch sử văn hóa lâu đời, các phong tục, lễ hội, tín ngưỡng và sinh kế đặc trưng của cộng đồng cư dân vùng biển. Trong khi đó, Hải Phòng tự hào với Quần đảo Cát Bà cùng không gian văn hóa biển, đảo riêng biệt của các cộng đồng dân cư miền biển.
Bà Nguyễn Thùy Yên, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Quảng Ninh khẳng định: “Thành phố xác định các giá trị văn hóa biển, đảo là một bộ phận quan trọng cấu thành bản sắc, sức hấp dẫn của điểm đến, đồng thời là nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng của phát triển bền vững. Quảng Ninh chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên theo chiều rộng sang khai thác theo chiều sâu”.
Đồng quan điểm, lãnh đạo đặc khu Cát Hải (thành phố Hải Phòng) cho rằng nếu chỉ dựa vào biển đẹp, cảnh quan đẹp, khách sạn, nhà hàng hay các dịch vụ vui chơi rất khó tạo sự khác biệt. Đòi hỏi đặt ra là cần mang đến cho du khách một trải nghiệm mà chỉ có thể tìm thấy ở Cát Hải. Muốn vậy, phải đưa văn hóa vào trong từng sản phẩm du lịch.
Thực tế cũng cho thấy, cả hai địa phương này đã chủ động đưa các giá trị văn hóa vào việc định hình thương hiệu. Quảng Ninh cụ thể hóa định hướng này qua Đề án tổng thể quản lý, phát triển sản phẩm du lịch biển, đảo Vịnh Hạ Long - Vịnh Bái Tử Long - Vân Đồn - Cô Tô, đồng thời phê duyệt Đề án Phát triển Quảng Ninh trở thành trung tâm du lịch kết nối khu vực và thế giới. Tại Hải Phòng, Nghị quyết số 03-NQ/ĐU của Đảng bộ đặc khu Cát Hải đã lấy chuyển đổi xanh gắn với bảo tồn văn hóa làm trọng tâm, hướng tới mục tiêu đưa Cát Bà trở thành Khu du lịch quốc gia.
Để văn hóa không nằm yên trong sách vở hay bảo tàng, Hải Phòng và Quảng Ninh đã triển khai nhiều mô hình du lịch sinh động, lấy người dân làm chủ thể. Nằm ẩn mình giữa Vườn quốc gia Cát Bà, làng cổ Việt Hải đang trở thành hình mẫu thí điểm về du lịch cộng đồng xanh. Du khách đến đây không chỉ để đạp xe ngắm cảnh mà còn được lắng nghe những câu chuyện về lịch sử hình thành cộng đồng, trải nghiệm đời sống và sinh kế của người dân giữa vùng di sản. Đặc biệt, mô hình được cụ thể hóa bằng hành động xanh thiết thực: hỗ trợ người dân chuyển đổi từ xe máy chạy xăng sang xe máy điện. Du khách đến Việt Hải có thể cảm nhận hơi thở của chuyển đổi xanh trong nhịp sống hằng ngày. Ông Hoàng Văn Bình, một người dân tham gia làm dịch vụ du lịch cộng đồng tại đây, chia sẻ: “Ban đầu bà con cũng lo lắng về chi phí và sự tiện lợi khi đổi sang xe điện. Nhưng khi thấy du khách quốc tế rất thích không khí yên tĩnh, không khói bụi và sẵn sàng trả giá cao hơn cho các tour du lịch xanh, chúng tôi hiểu rằng giữ gìn môi trường và nét văn hóa nguyên sơ chính là giữ cần câu cơm lâu dài cho chính mình”.
Nhanh nhạy thích ứng
Tại Quảng Ninh, các sản phẩm du lịch biển, đảo được thiết kế để đưa du khách thâm nhập sâu vào không gian văn hóa bản địa. Khách du lịch trên các du thuyền không chỉ ngắm cảnh vịnh mà còn được trải nghiệm không gian tái hiện đời sống làng chài, tham gia các hoạt động nuôi cấy, chế tác ngọc trai, thưởng thức ẩm thực biển và giao lưu văn hóa cộng đồng. Cùng với đó, nhãn sinh thái “Cánh buồm xanh” dành cho tàu du lịch và việc quy hoạch không gian du lịch mới tại Vịnh Bái Tử Long theo tiêu chí “hấp dẫn, sang trọng, mới lạ, sinh thái, bền vững” đang giúp giảm tải hiệu quả cho vùng lõi Di sản Vịnh Hạ Long.
Anh Alex Durand, một du khách đến từ Pháp sau chuyến hành trình trải nghiệm liên tuyến Cát Bà-Hạ Long, bày tỏ: “Tôi từng đến nhiều bãi biển đẹp trên thế giới, nhưng sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ với nếp sống văn hóa độc đáo của ngư dân nơi đây thật sự làm tôi ngạc nhiên. Cảm giác được ngồi trên chiếc thuyền gỗ, nghe họ kể về các lễ hội biển và thưởng thức hải sản chế biến theo phương thức truyền thống là một trải nghiệm không thể nào quên”.
Những năm qua, đặc khu Cô Tô (Quảng Ninh) luôn là điểm đến yêu thích của du khách trong nước và quốc tế, với thế mạnh là những bãi biển nổi tiếng như Hồng Vàn, Vàn Chảy, bãi đá Cầu Mỵ hay những cung đường ven biển thơ mộng. Nơi đây vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ với nước biển trong xanh, bờ cát trắng mịn và hệ sinh thái tự nhiên phong phú và độc đáo. Trong đó, nổi bật như các tour tham quan hòn Cá Chép, bãi Đông đảo Cô Tô con, khám phá các bãi biển hoang sơ tại đảo Thanh Lân, lặn biển ngắm san hô… Anh Phạm Văn Đức, Giám đốc Công ty TNHH Khám phá Cô Tô cho biết: “Vùng biển Cô Tô sở hữu rất nhiều rạn san hô đẹp ở gần các hòn đảo nhỏ. Để quảng bá vẻ đẹp thiên nhiên nơi đây và tạo sức hút mới, Công ty đã tiên phong thiết kế tour lặn biển và tổ chức cắm trại, tăng sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên.
Có thể thấy, Cô Tô tạo nên sự mới mẻ, ấn tượng về các hành trình, sản phẩm du lịch cho du khách, đặc biệt các tour truyền thống, du lịch trải nghiệm khám phá, mạo hiểm đang tạo sức hút lớn. Các đoàn khách rất thích hoạt động trải nghiệm như cào ngao, đánh cá, câu mực, lặn biển, cắm trại… Chị Phạm Thủy Tiên đến từ Hạ Long chia sẻ: “Lần đầu được trải nghiệm lặn biển ngắm san hô, môi trường tự nhiên rất tuyệt vời. Tôi sẽ cùng gia đình, bạn bè trở lại nhiều lần hơn để khám phá những địa điểm tuyệt vời của biển, đảo nơi đây”.
Phó Chủ tịch UBND đặc khu Cô Tô Đỗ Huy Thông cho biết: “Địa phương đang nỗ lực triển khai đề án phát triển tour tham quan các đảo góp phần quảng bá giá trị văn hóa, thiên nhiên và con người Cô Tô và xây dựng hình ảnh du lịch xanh bền vững. Khi được tổ chức bài bản, sản phẩm này giúp mở rộng hệ sinh thái kinh tế, thúc đẩy các lĩnh vực như vận tải, lưu trú, ẩm thực, thủy sản, tiêu dùng, viễn thông phát triển, đồng thời, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, gìn giữ cảnh quan và tài nguyên biển, đảo”.
Ngay cạnh thành phố mới Quảng Ninh là Hải Phòng - “thành phố cảng” có bề dày văn hóa, nhiều di sản vẫn tiếp tục được bảo tồn và phát huy tiềm lực truyền thống đặc sắc. “Dù ai buôn đâu bán đâu/Mùng 9 tháng 8 chọi trâu thì về”. Là một trong những lễ hội truyền thống độc đáo bậc nhất tại Hải Phòng, hằng năm Lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn thu hút rất đông du khách. Năm nay, Lễ hội gồm hai vòng đấu, theo đúng truyền thống và hồ sơ di sản đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thông qua. Thay vì chỉ tập trung vào ngày chính hội, phường Đồ Sơn tổ chức chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao, thương mại, ẩm thực và du lịch trước và sau vòng chung kết, tạo thêm không gian sinh hoạt văn hóa, vui chơi và trải nghiệm cho người dân, du khách. Du khách không chỉ xem chọi trâu, hòa mình vào không khí náo nhiệt, hào hứng của các trận đấu nảy lửa, mà còn có cơ hội tham gia các nghi lễ, hoạt động văn hóa cộng đồng, thưởng thức ẩm thực, vui chơi và khám phá điểm đến. Những nỗ lực trong công tác tổ chức gìn giữ nguyên vẹn “hồn cốt” của lễ hội, bảo tồn, phát huy giá trị di sản cùng các hoạt động bên lề, nổi bật là Carnaval đường phố lần đầu tiên được tổ chức đưa hình ảnh các “ông trâu” tham dự vòng chung kết diễu hành, góp phần quảng bá, nâng tầm thương hiệu lễ hội chọi trâu trở thành sản phẩm văn hóa-du lịch đặc sắc của Hải Phòng và cả nước.
Kho tàng văn hóa biển, đảo Hải Phòng - Quảng Ninh không chỉ là di sản của quá khứ mà đang trở thành động lực mạnh mẽ cho tương lai. Để tiếp tục phát huy hiệu quả và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế, theo các chuyên gia, hai thành phố cần tập trung vào các nhóm giải pháp đột phá: Tăng cường kết nối không gian di sản Vịnh Hạ Long - Vịnh Bái Tử Long - Vân Đồn - Cô Tô (Quảng Ninh) với Quần đảo Cát Bà, Vịnh Lan Hạ (Hải Phòng); xây dựng các chuỗi sản phẩm du lịch liên tuyến có tính bổ trợ, tránh trùng lặp; từng bước thay thế phương tiện giao thông sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng xanh; áp dụng vé điện tử tập trung, giám sát hành trình tàu du lịch và kiểm soát tốt sức tải môi trường để bảo vệ di sản. Cùng với đó, đẩy mạnh tư liệu hóa, số hóa các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, ứng dụng công nghệ trình diễn hiện đại, thực cảnh để kể lại những câu chuyện lịch sử, huyền thoại về biển, đảo cho du khách, đào tạo, nâng cao kỹ năng cho cộng đồng cư dân địa phương để họ không chỉ là người cung cấp dịch vụ đơn thuần mà trở thành chủ thể bảo tồn văn hóa và chuyển đổi xanh.
Sự kết hợp hài hòa giữa việc bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường sinh thái và phát huy các giá trị văn hóa bản địa đã và đang tạo nên một diện mạo mới cho du lịch hai địa phương. Với chiến lược đúng đắn và bước đi vững chắc, Hải Phòng và Quảng Ninh hoàn toàn có thể khẳng định vị thế là những trung tâm du lịch biển, đảo hàng đầu khu vực và quốc tế - nơi hội tụ, nhân lên các giá trị văn hóa và là điểm đến xanh, thân thiện với du khách muôn phương.
