Trong bối cảnh AI đang trở thành “công nghệ nền” của mọi lĩnh vực từ sản xuất, y tế, giáo dục đến truyền thông, tài chính và quản trị quốc gia, việc sớm xây dựng một hành lang pháp lý riêng cho AI giúp Việt Nam không đứng ngoài làn sóng công nghệ toàn cầu, đồng thời tránh rơi vào tình trạng “chạy theo công nghệ bằng mọi giá”.
Nâng cao tính trách nhiệm khi sử dụng công nghệ
Một trong những điểm đột phá của Luật Trí tuệ nhân tạo là cách tiếp cận quản lý theo mức độ rủi ro, thay vì siết chặt đồng loạt mọi hoạt động AI. Theo đó, các hệ thống AI được phân loại thành ba nhóm: rủi ro cao, trung bình và thấp, dựa trên mức độ tác động đến tính mạng, sức khỏe, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, cũng như lợi ích công cộng và an ninh quốc gia.
Cách tiếp cận này cho thấy tư duy quản lý hiện đại, đó là không kìm hãm đổi mới, nhưng tập trung nguồn lực giám sát vào những hệ thống AI có khả năng gây hệ lụy lớn. Các hệ thống rủi ro cao phải trải qua đánh giá sự phù hợp, duy trì hồ sơ kỹ thuật, có nhật ký vận hành và bảo đảm khả năng can thiệp của con người. Trong khi đó, nhóm rủi ro thấp được tạo điều kiện phát triển, chỉ bị giám sát khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm.
Đặc biệt, luật dành nhiều điều khoản cho vấn đề minh bạch nội dung do AI tạo ra. Trong đó nhiều vấn đề tiêu cực hiện nay là deepfake, tin giả, lừa đảo công nghệ ngày càng tinh vi. Các tổ chức, cá nhân cung cấp nội dung âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo sinh phải gắn nhãn để người dùng nhận biết. Bên cạnh đó, nghiêm cấm việc giả mạo, mô phỏng người hoặc sự kiện thật nhằm lừa dối, thao túng nhận thức và hành vi con người một cách có chủ đích.
Theo Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng An ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao, Bộ Công an, một trong những điểm nổi bật của Luật là “nghiêm cấm các hành vi liên quan đến đạo đức về trí tuệ nhân tạo. Theo đó, nghiêm cấm các hành vi tạo dựng hình ảnh vi phạm pháp luật. Luật cũng quy định các nền tảng cung cấp dịch vụ xuyên biên giới phải xây dựng các giải pháp để chủ động phát hiện sản phẩm.
Theo ông Vũ Ngọc Quyết, Nhà sáng lập LocaAI, AI về bản chất chỉ là một công cụ, nhưng công cụ đó có thể tạo ra giá trị hoặc rủi ro tùy cách con người sử dụng. “AI giống như một khẩu súng. Trong tay người bảo vệ Tổ quốc, nó là công cụ giữ gìn bình yên. Nhưng trong tay kẻ xấu, nó có thể gây ra hậu quả rất lớn. Vì vậy, có Luật Trí tuệ nhân tạo chính là tạo ra một hành lang để những người làm công nghệ và người sử dụng công nghệ biết đâu là con đường đúng, để tối ưu AI cho mục tiêu tốt đẹp, phục vụ phát triển xã hội và kinh tế”, ông Quyết nói.
Ở góc độ này, Luật Trí tuệ nhân tạo không nhằm “trói tay” doanh nghiệp hay người dùng, mà buộc các chủ thể phải có trách nhiệm với sản phẩm và hành vi công nghệ của mình. Luật không yêu cầu doanh nghiệp phải công khai mã nguồn hay bí mật công nghệ, nhưng yêu cầu minh bạch về mục đích sử dụng, nguyên lý vận hành và biện pháp kiểm soát rủi ro. Đây vốn là một ranh giới cần thiết để vừa bảo vệ đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ xã hội.
Cùng với đó, việc xây dựng khung đạo đức AI quốc gia được xem là nền móng mềm nhưng có vai trò lâu dài, định hướng cho việc phát triển AI công bằng, an toàn, tôn trọng quyền con người và củng cố niềm tin xã hội đối với công nghệ mới.
Luật Trí tuệ nhân tạo với 8 chương, 35 điều bao quát toàn bộ vòng đời của hệ thống AI, từ nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai đến sử dụng. Đáng chú ý, luật khẳng định nguyên tắc xuyên suốt: AI phục vụ con người, không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người; phát triển AI theo hướng xanh, bao trùm và bền vững.
Không làm mất đi cơ hội phát triển
Nếu như “trách nhiệm” là trụ cột thứ nhất, thì “cơ hội phát triển” chính là trụ cột thứ hai của Luật Trí tuệ nhân tạo. Lần đầu tiên, AI được xác định là hạ tầng chiến lược quốc gia, tương tự điện hay internet, với sự tham gia đầu tư của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội.
Luật đặt nền móng cho việc hình thành một hệ sinh thái AI thống nhất, mở và an toàn, có khả năng kết nối, chia sẻ và mở rộng. Đặc biệt, quy định về cơ sở dữ liệu phục vụ AI được đánh giá là “chìa khóa” cho sự bứt phá của doanh nghiệp Việt Nam. Thủ tướng Chính phủ sẽ ban hành danh mục bộ dữ liệu ưu tiên, trong đó có dữ liệu ngôn ngữ tiếng Việt, tiếng dân tộc thiểu số, y tế, giáo dục, nông nghiệp, môi trường, giao thông và kinh tế xã hội.
Theo ông Vũ Ngọc Quyết, để AI Việt Nam thật sự có giá trị, doanh nghiệp cần hai điều kiện sống còn: Có môi trường ứng dụng thực tế và được tiếp cận nguồn dữ liệu sạch, dữ liệu lớn.
“AI phải được sử dụng thì mới thông minh. Nếu làm ra sản phẩm mà không có chỗ dùng thì không thể tối ưu, không có nguồn lực tái đầu tư. Luật Trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội để các startup có không gian thử nghiệm, có dữ liệu để huấn luyện và tạo ra những sản phẩm thật sự phục vụ đời sống”, ông nhấn mạnh.
Từ góc nhìn quốc tế, ông Csaba Bundik, Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn Ceta cho rằng, việc Việt Nam sớm ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo là bước đi chiến lược để duy trì và nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu. Các thị trường lớn như Mỹ hay Liên minh châu Âu đều đã có quy định chặt chẽ về AI, dữ liệu và đạo đức công nghệ.
“Hiện nay, tôi đã có thể đưa công nghệ AI từ Việt Nam sang châu Âu. AI Việt Nam đã trở nên rất cạnh tranh. Nhưng để thu hút đầu tư và nhân tài quốc tế, Việt Nam cần một môi trường pháp lý rõ ràng, thủ tục nhanh gọn và cơ chế thuận lợi cho cả các khoản đầu tư nhỏ vào startup, bởi chính những công ty nhỏ hôm nay sẽ trở thành doanh nghiệp lớn trong tương lai”, ông Csaba Bundik nhận định.
Luật Trí tuệ nhân tạo cũng tạo hành lang để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao toàn cầu, đồng thời thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực trong nước. Nội dung AI, tư duy tính toán, kỹ năng số và đạo đức công nghệ sẽ được tích hợp vào giáo dục phổ thông; các cơ sở giáo dục đại học, nghề nghiệp được khuyến khích mở rộng đào tạo AI, khoa học dữ liệu và các ngành liên quan.
Phát biểu ý kiến tại Diễn đàn Công nghệ mở 2025, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định, AI đang trở thành hạ tầng trí tuệ quốc gia, và người làm chủ AI sẽ có lợi thế vượt trội trong mọi lĩnh vực. Việt Nam sẽ thực hiện “AI hóa” với tốc độ nhanh nhất có thể.
Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, phát triển AI không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là câu chuyện về đạo đức, việc làm và niềm tin xã hội. Vì vậy, Luật Trí tuệ nhân tạo chính là “tay lái” để Việt Nam tăng tốc nhưng không mất phương hướng.
Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh “AI vì con người, không thay thế mà phục vụ con người”, thông điệp này được luật hóa, trở thành nguyên tắc bất biến trong mọi hoạt động AI tại Việt Nam.
Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Khoảng thời gian chuyển tiếp này được xem là “cửa sổ vàng” để doanh nghiệp chuẩn bị, người dùng nâng cao nhận thức và cơ quan quản lý hoàn thiện các văn bản hướng dẫn.
Khi công nghệ ngày càng mạnh, luật pháp chính là để dẫn dắt tương lai. Với Luật Trí tuệ nhân tạo, Việt Nam đang lựa chọn một tương lai - nơi đổi mới sáng tạo được khuyến khích, doanh nghiệp được trao cơ hội, nhưng con người vẫn là chủ thể tối cao người quyết định công nghệ sẽ đi về đâu và phục vụ cho điều gì.
