Tuy vậy, hành trình đưa công nghệ vào thực tế vẫn còn vướng rào cản từ vốn, hạ tầng công nghệ, nhận thức và cơ chế chính sách.
Công nghệ - "đòn bẩy" chuyển đổi tăng trưởng xanh
Việt Nam có hơn 60% số dân sống ở nông thôn, nhưng nông nghiệp vẫn chủ yếu dựa vào phương thức truyền thống, khai thác tài nguyên nhiều, hiệu quả thấp và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu. Kinh tế tuần hoàn mở ra hướng đi mới, sử dụng tài nguyên hiệu quả, tái chế-tái sử dụng tối đa để giảm chất thải, bảo vệ môi trường và gia tăng giá trị. Khoa học và công nghệ đóng vai trò then chốt, giúp tối ưu nguồn lực, biến phế phụ phẩm thành tài nguyên, nâng cao năng suất và lợi nhuận.
Hiện nay, nhiều địa phương ứng dụng các công nghệ như sinh học, hóa lý, AI hay IoT giúp mở ra cơ hội sản xuất xanh, sạch, khép kín, thúc đẩy nông nghiệp bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu. Đơn cử như tại trung du, đồng bằng Bắc Bộ và Tây Nam Bộ, mô hình cơ giới thu gom rơm rạ để sản xuất nấm, thức ăn chăn nuôi và phân bón hữu cơ đã giúp tăng thu nhập từ lúa gạo khoảng 15% so với cách làm truyền thống. Cùng với đó, nhiều tỉnh, thành phố như Phú Thọ, Hưng Yên, Lào Cai, Tuyên Quang và Hà Nội đang phát triển chăn nuôi trâu, bò thịt theo hướng tuần hoàn: Tận dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn ủ chua, giảm giá thành, nâng hiệu quả từ 10-15%. Chất thải chăn nuôi cũng được xử lý sinh học thành phân bón hữu cơ, khép kín vòng tuần hoàn, vừa gia tăng lợi ích kinh tế, vừa góp phần bảo vệ môi trường.
Từ những mô hình địa phương hiệu quả này, nhiều doanh nghiệp cũng đã chủ động tham gia phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp, tạo ra chuỗi giá trị khép kín quy mô lớn. Một thí dụ tiêu biểu là mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành lúa gạo của Công ty cổ phần Tập đoàn ThaiBinh Seed.
Theo ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn ThaiBinh Seed, doanh nghiệp không chỉ cung cấp giống mà còn đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị tuần hoàn. Công ty đã ứng dụng công nghệ số để quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, quản trị chuỗi sản xuất, giúp tối ưu chi phí, giảm phát thải và nâng cao tính minh bạch. Là doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao, các giải pháp khoa học và công nghệ của Công ty cổ phần Công nghệ cao Hachi Việt Nam được ứng dụng đã và đang thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp phát triển nhờ tối ưu tài nguyên (nước, đất, phân bón), giảm phát thải và ô nhiễm, kéo dài vòng đời sử dụng đất và vật tư nông nghiệp…
Theo bà Nguyễn Thị Mai Hương, Giám đốc vận hành Hachi, công nghệ IoT và AI của công ty giúp theo dõi độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ và dinh dưỡng chính xác, từ đó cây trồng chỉ nhận lượng nước và phân bón cần thiết, hạn chế lãng phí. Nhờ đó, nông dân giảm chi phí, bảo vệ tài nguyên và giảm phát thải khí nhà kính, đây cũng là hướng đi giúp xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, minh bạch và bền vững. Không chỉ vậy, công nghệ truy xuất nguồn gốc và kết nối nông sản do Hachi triển khai đã giúp nông nghiệp gắn chặt hơn với mô hình kinh tế tuần hoàn.
Thông qua mã QR và hệ thống dữ liệu minh bạch, người tiêu dùng có thể theo dõi hành trình sản phẩm từ canh tác đến phân phối, tăng niềm tin và thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Đồng thời, nông dân có cơ sở điều chỉnh quy trình sản xuất, giảm lãng phí và nâng cao chất lượng. Theo bà Nguyễn Thị Mai Hương, mô hình kết nối trực tiếp giữa nông dân-doanh nghiệp - người tiêu dùng đã tạo nên chuỗi giá trị khép kín, mang lại cả lợi ích kinh tế lẫn giá trị môi trường và xã hội.
Đồng bộ giải pháp thúc đẩy mô hình tuần hoàn
Dù có nhiều tiềm năng, kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo, việc đầu tư và ứng dụng công nghệ vào sản xuất còn hạn chế. Nhiều nông dân vẫn quen sản xuất theo cách tuyến tính, lạm dụng phân bón, thuốc hóa học để tăng năng suất ngắn hạn, gây ô nhiễm môi trường. Ngoài ra, nguồn nhân lực nghiên cứu, ứng dụng công nghệ xử lý chất thải, phụ phẩm còn thiếu do chưa có chính sách hỗ trợ phù hợp…
Theo ông Hà Văn Thắng, Chủ tịch Hội đồng doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam (VCAC), hiện tại chưa có chính sách khuyến khích cụ thể trong lĩnh vực này, các doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tiếp cận vốn và công nghệ; nhận thức và năng lực quản trị còn hạn chế. Khung chính sách chưa hoàn thiện, đội ngũ chuyên gia công nghệ xử lý chất thải còn thiếu, trong khi các hoạt động ứng dụng khoa học và công nghệ vướng nhiều quy định lạc hậu. Đồng thời nhấn mạnh, kinh tế tuần hoàn là hướng đi tất yếu giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo giá trị gia tăng bền vững cho nông nghiệp Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có hệ sinh thái chính sách đồng bộ, sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước-doanh nghiệp-nông dân -nhà khoa học-nhà đầu tư.
“Chúng tôi kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước sớm xây dựng lộ trình, ban hành các cơ chế cụ thể và khả thi để hỗ trợ doanh nghiệp mạnh dạn chuyển đổi mô hình, đầu tư đổi mới sáng tạo theo hướng tuần hoàn”, ông Thắng cho biết. Là ngân hàng cung cấp đầy đủ dịch vụ tài chính-tín dụng và ưu tiên lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, ông Võ Văn Quang, Phó Tổng Giám đốc Ngân hàng thương mại cổ phần Bắc Á đánh giá: Việt Nam có lợi thế lớn về nông nghiệp với 80% diện tích đất tự nhiên là đất nông nghiệp, tài nguyên phong phú và khí hậu thuận lợi. Tuy nhiên, sản xuất hiện nay vẫn chủ yếu theo hình thức nhỏ lẻ, tự phát, thiếu liên kết chuỗi và ứng dụng công nghệ, khiến năng suất thấp, chất lượng chưa cao và lãng phí tài nguyên.
Để phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp, các chuyên gia cho rằng, cần đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao khoa học và công nghệ, nhất là công nghệ sinh học và số hóa. Trọng tâm là xây dựng hệ thống dữ liệu ngành và phát triển công nghệ số phù hợp cho trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp. Đồng thời, cần hình thành quy trình sản xuất khép kín, giảm đầu vào, tái chế và kéo dài vòng đời sản phẩm. Bên cạnh đó, cần ưu tiên đầu tư nghiên cứu công nghệ trọng điểm, tăng đào tạo, chuyển giao kỹ thuật cho nông dân, nhân rộng mô hình tuần hoàn và phát triển trung tâm đổi mới sáng tạo để thúc đẩy kinh tế xanh.
