Chuyển dịch năng lượng tái tạo: Cần chính sách, vốn và trao quyền cho phụ nữ

Ba bài toán ấy được đặt cạnh nhau - có lẽ lần đầu tiên tại một diễn đàn báo chí - trong Hội thảo "Truyền thông về năng lượng tái tạo hướng đến Net Zero năm 2026" (MERE2026), khai mạc sáng 19/3 tại Hà Nội. Được Trung tâm Bồi dưỡng Nghiệp vụ Báo chí - Hội Nhà báo Việt Nam (VJTC) phối hợp cùng Viện Nghiên cứu vùng và đô thị (IRUS) tổ chức trong ba ngày (19-21/3), hội thảo quy tụ hàng chục nhà báo từ các cơ quan báo chí Trung ương và địa phương, cùng các chuyên gia hàng đầu về năng lượng, môi trường, giới và truyền thông.

Cuộc cách mạng năng lượng không chỉ cần sự vào cuộc của Chính phủ hay doanh nghiệp, mà cần sự đồng thuận của toàn xã hội - như nhận định của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, trong phát biểu chào mừng hội thảo. Trong tiến trình đó, "truyền thông đóng vai trò là 'ngọn hải đăng' định hướng" - mắt xích quan trọng kết nối giới khoa học, nhà quản lý và công chúng. Ông đề xuất bốn định hướng cho báo chí năng lượng: tiên phong truyền thông chính sách, tôn vinh mô hình điển hình, đổi mới phương thức (ứng dụng báo chí dữ liệu và báo chí giải pháp), và hướng tới sự công bằng - bảo đảm quá trình chuyển dịch "không bỏ lại ai ở phía sau, hài hòa giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế-xã hội".

Chuyển dịch năng lượng, theo cách đặt vấn đề của Nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, "không chỉ là câu chuyện về công nghệ hay nguồn lực đầu tư, mà còn liên quan đến nhiều vấn đề kinh tế-xã hội như việc làm, sinh kế của cộng đồng, cũng như yêu cầu bảo đảm một quá trình chuyển đổi công bằng và bền vững". Đối với báo chí, đây vừa là thách thức - bởi là lĩnh vực chuyên môn sâu, vừa là cơ hội thực hiện những tuyến bài có giá trị, "góp phần thúc đẩy phát triển năng lượng sạch và nền kinh tế xanh".

_{Tiềm năng lớn, lộ trình rõ và bài toán 136,3 tỷ USD}

Bức tranh năng lượng tái tạo Việt Nam hiện tại vừa cho thấy quãng đường phải đi, vừa cho thấy nền tảng đã có. Tổng công suất lắp đặt toàn hệ thống đạt 82.387MW, trong đó điện mặt trời 16,5GW (25% tổng công suất) với tốc độ tăng trưởng trung bình 25%/năm giai đoạn 2020-2024, hơn 103.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà đã vận hành. Điện gió tăng từ 0 lên khoảng 6.000MW chỉ trong giai đoạn 2018-2023, với tiềm năng ngoài khơi lên tới 600GW. Tiềm năng điện mặt trời ước tính 294.500-575.700MW, sinh khối khoảng 7.000MW và điện rác 1.500MW. Đặt trong bối cảnh toàn cầu - năm 2024 thế giới lắp đặt kỷ lục 597 GW điện mặt trời, tổng công suất điện gió đạt 1.173.581 MW - Việt Nam đang ở vị trí thuận lợi để tăng tốc.

Quy hoạch Điện lực quốc gia hiệu chỉnh (QHĐ 8-HC) đặt mục tiêu đưa tỷ trọng năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện) lên 28-36% vào năm 2030 và 71,5% vào năm 2050. Điện gió ngoài khơi được kỳ vọng đạt 6.000MW giai đoạn 2031-2035 với 8 cụm dự án đề xuất trải dài từ bắc đến nam. Tư duy quy hoạch cũng chuyển biến: từ "xây thêm nhà máy" sang "xây dựng hệ thống năng lượng đồng bộ toàn diện", nhấn mạnh lưới điện thông minh và mô hình tự sản tự tiêu. Nghị quyết 70-NQ/TW khẳng định khu vực tư nhân là động lực chủ đạo.

Để hiện thực hóa lộ trình này, nhu cầu vốn đầu tư ước tính lên tới 136,3 tỷ USD đến năm 2030 - vượt xa khả năng ngân sách công. Thách thức nằm ở việc tạo điều kiện cho dòng vốn tư nhân chảy nhanh hơn: khung pháp lý đang trong giai đoạn hoàn thiện với nhiều tín hiệu tích cực. Dự thảo sửa đổi Luật Điện lực mở rộng thẩm quyền địa phương, đề xuất hình thành thị trường giao dịch chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC), bổ sung ưu đãi cho điện gió ngoài khơi và năng lượng mới (hydrogen xanh, amoniac xanh). Dự thảo sửa đổi cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cho phép bán tới 50% sản lượng điện dư (tăng từ 20%), mở rộng đối tượng tham gia sang khu đô thị và khu thương mại tự do. Khung giá phát điện năm 2025 đã được ban hành cho tất cả các loại hình công nghệ, tạo cơ sở thương thảo rõ ràng hơn cho nhà đầu tư.

Tuy nhiên, quá trình hoàn thiện cần nhanh hơn. Trong 85 dự án năng lượng tái tạo chuyển tiếp, 30 dự án (1.631,85MW) đã hoàn thiện vận hành thương mại, 63 dự án đã ký hợp đồng - một tiến triển đáng kể, song vẫn cần đẩy nhanh tiến độ để không bỏ lỡ cơ hội chi phí sản xuất điện tái tạo (LCOE) đang giảm nhanh trên toàn cầu.

_{Phụ nữ - từ "đối tượng bên lề" đến chủ thể chuyển dịch năng lượng}

Một chủ đề thường vắng bóng trong các diễn đàn năng lượng tại Việt Nam đã được đưa vào trung tâm hội thảo MERE2026: Tiến sĩ Vũ Thị Thanh (Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đặt vấn đề ngay từ đầu: phụ nữ không nên được nhìn nhận là đối tượng hưởng lợi hay nhóm dễ bị tổn thương trong chuyển dịch năng lượng mà họ là người lao động, người sử dụng năng lượng cho sinh kế, doanh nhân sản xuất kinh doanh năng lượng sạch, và đối tác trong hoạch định chính sách. Theo Tiến sĩ Vũ Thị Thanh, báo chí cần phản ánh vai trò chủ động ấy, thay vì chỉ nhấn mạnh khía cạnh thụ động.

Dữ liệu quốc tế và trong nước cho thấy không gian để phụ nữ tham gia còn rất rộng. Theo IRENA, phụ nữ chiếm 32% lực lượng lao động năng lượng tái tạo toàn cầu - cao hơn đáng kể so với 22% trong ngành dầu khí truyền thống, nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với tỷ trọng nữ giới trong nền kinh tế nói chung. Khoảng cách lớn nhất nằm ở cấu trúc phân bố: phụ nữ chiếm 45% ở vị trí hành chính, nhưng chỉ 28% trong các vai trò STEM và 19% ở vị trí lãnh đạo cấp cao. Tại Việt Nam, quá trình chuyển dịch năng lượng được ước tính sẽ tạo ra khoảng 1,61-1,93 triệu việc làm/năm trong lĩnh vực điện. Số lao động nữ trong ngành đã tăng từ 18.300 người (2012) lên 23.630 người (2021) với tốc độ bình quân 4,6%/năm - một xu hướng tích cực, nhưng quy mô vẫn còn rất khiêm tốn so với tiềm năng.

Tiến sĩ Vũ Thị Thanh chỉ ra bảy thách thức cốt lõi đang hạn chế sự tham gia của phụ nữ: chuẩn mực giới và phân biệt đối xử ảnh hưởng lựa chọn nghề nghiệp; chính sách năng lượng thiếu tính đáp ứng giới do các nhà xây dựng chính sách thiếu dữ liệu phân tách giới; hạn chế tiếp cận đào tạo STEM và công nghệ; rào cản tín dụng - phụ nữ gặp khó khăn hơn nam giới trong tiếp cận các chính sách tín dụng năng lượng; thiếu mạng lưới kết nối và cơ hội cố vấn; tỷ lệ đại diện thấp trong cơ quan ra quyết định về năng lượng; và yêu cầu an toàn tại nơi làm việc trong các dự án năng lượng.

Nhưng thông điệp không dừng ở thách thức. Ba nhóm giải pháp đã được đề ra: hỗ trợ phụ nữ tiếp cận thông tin và cơ hội việc làm năng lượng (qua hội chợ nghề nghiệp, chương trình cố vấn, quảng bá loại hình công việc phù hợp); tăng cường năng lực chuyên môn (đào tạo STEM, phát triển mạng lưới phụ nữ trong ngành); và bảo đảm môi trường làm việc bình đẳng, an toàn. Đặc biệt, chuyên gia nhấn mạnh vai trò của truyền thông: "Không có chuyển dịch năng lượng công bằng nếu phụ nữ bị bỏ lại phía sau. Báo chí không chỉ đưa tin về năng lượng tái tạo mà góp phần định hình một chuyển dịch năng lượng công bằng, bao trùm và nhân văn". Tiến sĩ Thanh lưu ý rằng bình đẳng giới không phải nội dung "bổ sung", mà là yếu tố cấu thành chất lượng của chuyển dịch năng lượng và báo chí cần tránh cả hai thái cực: bi kịch hóa hoặc tô hồng vai trò phụ nữ, thay vào đó phản ánh cả cơ hội lẫn rào cản.

MERE2026, với mô hình tài trợ báo chí có mục tiêu, là nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa sự phức tạp của ngành năng lượng và năng lực truyền thông. Trong bối cảnh Việt Nam đang chạy đua với thời gian trên hành trình từ 12,8% đến 71,5% năng lượng tái tạo, việc trang bị cho đội ngũ nhà báo cả kiến thức chuyên môn lẫn góc nhìn giới chính là đầu tư vào chất lượng truyền thông - điều sẽ quyết định liệu cuộc chuyển dịch năng lượng của Việt Nam trở nên công bằng, bao trùm và bền vững.