Hạn chế của vật liệu truyền thống
Báo cáo của Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) chỉ ra những hạn chế trong lĩnh vực vật liệu xây dựng, đó là: Hệ thống chính sách, pháp luật còn thiếu đồng bộ; nhiều quy định nằm rải rác ở các luật, nghị định, thông tư thuộc các lĩnh vực khác nhau như xây dựng, địa chất và khoáng sản, bảo vệ môi trường, đầu tư, đất đai, chất lượng sản phẩm hàng hóa, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, thương mại, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, thuế tài nguyên, thuế xuất khẩu-nhập khẩu.
Những hạn chế nêu trên dẫn đến khó khăn trong phối hợp liên ngành, phân định trách nhiệm quản lý và tổ chức thực hiện ở địa phương. Bên cạnh đó, việc phát triển vật liệu xây dựng tại một số địa phương còn dàn trải, chưa gắn chặt với vùng nguyên liệu, hạ tầng logistics, nhu cầu thị trường và yêu cầu bảo vệ môi trường. Một số cơ sở sản xuất có quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều tài nguyên, năng lượng, phát thải lớn; trong khi tỷ lệ vật liệu xanh, vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu tái chế và vật liệu thân thiện môi trường trong tổng cơ cấu sử dụng vẫn còn thấp so với yêu cầu phát triển bền vững.
Hiện năng lực cạnh tranh của một bộ phận doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế, phụ thuộc vào công nghệ, thiết bị nhập khẩu, chậm thích ứng với các yêu cầu mới về tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, dữ liệu sản phẩm và chứng nhận xanh. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, sản phẩm vật liệu xây dựng sản xuất trong nước chịu sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ hàng nhập khẩu; đồng thời xuất khẩu cũng gặp nhiều khó khăn hơn do yêu cầu kỹ thuật, môi trường và thương mại của thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe.
Vẫn xảy ra tình trạng mất cân đối cục bộ, khan hiếm hoặc tăng giá bất thường đối với một số loại vật liệu xây dựng, nhất là vật liệu xây dựng thông thường và vật liệu san lấp phục vụ các dự án, công trình trọng điểm quốc gia.
Việc cập nhật, công khai thông tin về công suất, sản lượng, nguồn cung, nhu cầu, thị trường tiêu thụ và khả năng đáp ứng theo vùng còn chưa kịp thời. Cơ sở dữ liệu về vật liệu xây dựng chưa được tổ chức theo hướng dùng chung, tích hợp, liên thông, làm hạn chế khả năng dự báo, điều phối và phục vụ quản lý nhà nước hiện đại.
Trong khi đó, công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm, xử lý vi phạm trong sản xuất, kinh doanh vật liệu xây dựng ở một số nơi chưa thường xuyên, chưa nghiêm; hiệu lực, hiệu quả chưa cao. Công tác quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa vật liệu xây dựng cần được chuyển mạnh hơn sang mô hình quản lý dựa trên mức độ rủi ro, dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm của doanh nghiệp, tổ chức đánh giá sự phù hợp, cơ quan quản lý nhà nước.
Gỡ nút thắt chính sách
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Văn Viết Thiên Ân (Trường đại học Xây dựng), vật liệu xanh là vật liệu thân thiện với môi trường, hạn chế ô nhiễm, không gây hại cho sức khỏe con người và hệ sinh thái trong quá trình khai thác, sản xuất và sử dụng. Vật liệu bền vững có phạm vi rộng hơn, bao gồm cả vật liệu xanh nhưng cần quan tâm đến khả năng bảo tồn tài nguyên, khả năng tái tạo, tính kinh tế-xã hội trong suốt vòng đời của vật liệu. Vật liệu xanh, bền vững mang mục đích giảm sử dụng tài nguyên tự nhiên; giảm phát thải CO2; sử dụng nguồn phế phẩm, chất thải...
Vật liệu xanh là vật liệu thân thiện với môi trường, hạn chế ô nhiễm, không gây hại cho sức khỏe con người và hệ sinh thái trong quá trình khai thác, sản xuất và sử dụng. Vật liệu bền vững có phạm vi rộng hơn, bao gồm cả vật liệu xanh nhưng cần quan tâm đến khả năng bảo tồn tài nguyên, khả năng tái tạo, tính kinh tế-xã hội trong suốt vòng đời của vật liệu. Vật liệu xanh, bền vững mang mục đích giảm sử dụng tài nguyên tự nhiên; giảm phát thải CO2; sử dụng nguồn phế phẩm, chất thải...
Đây cũng là mục tiêu mà Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 7/1/2022 của Chính phủ đặt ra, đến năm 2030 các ngành kinh tế giảm 563,8 triệu tấn CO2tđ, trong đó ngành xây dựng giảm 74,3 triệu tấn CO2tđ. Điều này đặt ra cho ngành xây dựng nói chung và sản xuất vật liệu xây dựng nói riêng mục tiêu giảm phát thải, trung hòa carbon; thúc đẩy vật liệu xanh, công nghệ xây dựng mới, tối ưu hóa tài nguyên và giảm tác động môi trường; hướng đến tương lai đô thị xanh-thông minh-bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, gắn với công nghiệp hóa-hiện đại hóa.
Nghiên cứu của các nhà khoa học Trường đại học Xây dựng cho thấy, nhiều nguồn nguyên liệu có thể sử dụng để sản xuất vật liệu xanh. Điển hình như chất thải xây dựng (có tổng lượng khoảng 9,6 triệu tấn/năm), nguồn nguyên liệu này cho đến nay chưa được tận dụng, vừa lãng phí vừa gây ô nhiễm môi trường. Khối lượng tro xỉ có tiềm năng khoảng 20 triệu tấn/năm để sản xuất xi-măng và bê-tông chất lượng siêu cao. Sử dụng vật liệu không nung (như gạch, panel tường, sàn, mái, dầm lanh tô…) giúp giảm tiêu hao năng lượng chế tạo.
Nguồn nguyên liệu từ cát biển, có trữ lượng lớn, có thể sử dụng cho các công trình hạ tầng sau quy trình khử muối. Việc sử dụng vật liệu cách âm, cách nhiệt, chống cháy… từ nguồn nguyên liệu cao-su phế thải. Sử dụng vật liệu tiên tiến, chức năng để sản xuất bê-tông vi sinh, sơn chịu nhiệt, vật liệu nano…
Mặc dù có nhiều tiềm năng và đã được chứng minh tính khả thi nhưng việc phát triển nguồn vật liệu xanh, bền vững trong thực tế còn nhiều thách thức. Đó là nguồn nguyên vật liệu chưa ổn định; thiếu đồng bộ về tiêu chuẩn, quy chuẩn; thị trường và nhận thức còn hạn chế; giá thành cao do quy trình sản xuất mới; công nghệ chưa tốt và quy mô sản xuất nhỏ, chưa có cơ chế hỗ trợ khuyến khích tổng thể, mối liên kết, phối hợp từ sản xuất tới tiêu dùng còn yếu…
Vật liệu xanh, bền vững là xu thế bắt buộc trong bối cảnh biến đổi khí hậu, phát triển bền vững. Các nghiên cứu cho thấy khả năng sản xuất và ứng dụng thực tiễn của các loại vật liệu này là khả thi khi có sự vào cuộc của các bên liên quan.
Đề xuất khắc phục vướng mắc, tạo hành lang thuận lợi để vật liệu xanh, bền vững có “chỗ đứng” trên thị trường, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Vĩnh Long (Trường đại học Xây dựng) cho rằng cần có sự vào cuộc của các bên liên quan. “Vật liệu xanh, bền vững là xu thế bắt buộc trong bối cảnh biến đổi khí hậu, phát triển bền vững. Các nghiên cứu cho thấy khả năng sản xuất và ứng dụng thực tiễn của các loại vật liệu này là khả thi khi có sự vào cuộc của các bên liên quan”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Vĩnh Long cho biết.
Theo đó, cơ quan chức năng cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn-quy chuẩn cho vật liệu xây dựng tái chế và vật liệu mới; ban hành các quy định, cơ chế hỗ trợ, ưu đãi thuế, quy định tỷ lệ sử dụng, bảo vệ tài nguyên; kiểm soát thực hiện quy định. Đồng thời, việc đẩy mạnh nghiên cứu, chuẩn hóa và ứng dụng thí điểm cần được kết hợp với đào tạo, nâng cao nhận thức của xã hội đối với vật liệu xanh, bền vững.
