Chuyển dịch giao thông xanh trong bối cảnh biến động năng lượng toàn cầu

Sự chuyển đổi này không chỉ đáp ứng xu hướng bảo vệ môi trường mà còn là chiến lược xây dựng chuỗi công nghiệp mới và nâng cao tính tự chủ kinh tế. Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới đang trải qua nhiều biến động, việc sử dụng năng lượng hiệu quả và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch ngày càng trở thành vấn đề chiến lược đối với nhiều quốc gia.

Những căng thẳng địa chính trị tại một số khu vực trọng yếu của thế giới, đặc biệt là Trung Đông, nơi tập trung nhiều tuyến vận tải năng lượng quan trọng, đã và đang tạo ra những rủi ro tiềm ẩn đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu, kéo theo những biến động khó lường về giá cả.

Đối với các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, nơi nhu cầu năng lượng cho sản xuất và tiêu dùng tiếp tục gia tăng mạnh mẽ, làm sao để bảo đảm an ninh năng lượng là vấn đề ngày càng trở nên cấp thiết. Trong bối cảnh đó việc đẩy mạnh tiết kiệm năng lượng, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch và bền vững, đang được xem là một trong những hướng đi quan trọng nhằm giảm thiểu rủi ro từ bên ngoài và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Một trong những lĩnh vực tiêu thụ năng lượng sớm nhất hiện nay là giao thông vận tải. Với hàng chục triệu phương tiện sử dụng xăng, dầu đang lưu thông, lĩnh vực này không chỉ tiêu thụ lượng nhiên liệu khổng lồ mà còn là nguồn phát thải đáng kể, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh. Chính vì vậy, chuyển đổi sang các phương tiện giao thông sử dụng năng lượng sạch, trong đó có xe điện đang được xem là xu hướng tất yếu trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Tại Việt Nam, định hướng thúc đẩy sử dụng phương tiện giao thông xanh đã được thể hiện rõ trong nhiều chiến lược phát triển quốc gia, gắn với mục tiêu tăng trưởng xanh và cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Đáng chú ý, trong thông báo kết luận tại cuộc họp của Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng vào 3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu phát động chiến dịch tiết kiệm năng lượng trên phạm vi toàn xã hội, trong đó nhấn mạnh việc thúc đẩy sử dụng phương tiện giao thông chạy điện và các dạng năng lượng sạch.

Trong bối cảnh đó, xe điện không chỉ được nhìn nhận như một giải pháp công nghệ mới, mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và phát triển bền vững.

Hoàn thiện chính sách để thúc đẩy ngành công nghiệp xe điện

Tại cuộc tọa đàm Xe điện: Lời giải cho “bài toán” năng lượng và phát triển bền vững, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Công nghiệp (Bộ Công thương) chia sẻ, xe điện không đơn thuần là sản phẩm công nghệ, mà là một ngành công nghiệp mới cần được chuẩn bị đồng bộ cả về hạ tầng, thể chế và hệ sinh thái sản xuất.

Theo cách tiếp cận này, việc phát triển xe điện không chỉ dừng lại ở khuyến khích người dân sử dụng phương tiện thân thiện với môi trường, mà còn gắn với mục tiêu xây dựng chuỗi giá trị công nghiệp mới, bao gồm sản xuất phương tiện, phát triển công nghiệp hỗ trợ, hệ thống trạm sạc và các dịch vụ liên quan.

Trong thời gian qua, Bộ Công thương đã phối hợp các bộ, ngành liên quan từng bước xây dựng hành lang pháp lý nhằm tạo điều kiện cho thị trường xe điện phát triển. Một trong những nội dung quan trọng là xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cho các thiết bị và hạ tầng liên quan. Đến cuối năm 2025, Việt Nam đã ban hành 18 tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật liên quan đến trạm sạc, trụ sạc và pin xe điện. Tuy nhiên, theo yêu cầu của Chính phủ, hệ thống pháp lý này cần tiếp tục được hoàn thiện trong thời gian tới nhằm đáp ứng tốc độ phát triển nhanh của thị trường.

Một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay là việc phát triển hạ tầng trạm sạc. Thực tế cho thấy, việc đầu tư các trạm sạc điện vẫn đang gặp một số vướng mắc liên quan đến quy hoạch, thủ tục đầu tư, kết nối điện lực cũng như các quy định trong lĩnh vực xây dựng. Chính vì vậy, Bộ Công thương đang phối hợp các cơ quan liên quan để tháo gỡ những điểm nghẽn cơ chế, qua đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tham gia phát triển hạ tầng sạc điện.

Cùng với đó, nhiều chính sách ưu đãi cũng đã được ban hành nhằm khuyến khích người dân sử dụng xe điện, trong đó có các ưu đãi về thuế và lệ phí trước bạ. Các doanh nghiệp sản xuất linh kiện, phụ tùng cho xe điện cũng được hưởng một số chính sách hỗ trợ nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Đáng chú ý, Bộ Công thương cũng đang xây dựng các chương trình thúc đẩy phát triển pin lưu trữ năng lượng-một thành phần then chốt trong hệ sinh thái xe điện. Việc phát triển công nghệ pin không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng xe điện mà còn mở ra khả năng tích trữ năng lượng từ các nguồn tái tạo như điện mặt trời. Qua đó, góp phần tăng cường khả năng bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Xe điện và bài toán môi trường đô thị

Cùng với định hướng chính sách của Chính phủ, nhiều địa phương và doanh nghiệp cũng đang chủ động thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang giao thông xanh. Tại Hà Nội, một trong những đô thị có mật độ phương tiện giao thông lớn nhất cả nước, chính quyền thành phố đã đặt mục tiêu chuyển đổi toàn bộ xe taxi sang sử dụng điện hoặc các dạng năng lượng thân thiện với môi trường vào năm 2030.

Theo ông Nguyễn Quang Huy - Phó Trưởng phòng Quản lý vận tải, Sở Xây dựng Hà Nội, hiện thành phố đang quản lý hơn 14.000 xe taxi được cấp phù hiệu, trong đó khoảng 8.600 xe đã chuyển sang sử dụng xe điện, chiếm gần 60%. Trong những năm tới, số lượng phương tiện cần chuyển đổi sẽ tiếp tục gia tăng khi các doanh nghiệp taxi từng bước thay thế xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Để thúc đẩy quá trình này, thành phố đang xây dựng các chính sách hỗ trợ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp vận tải, bao gồm hỗ trợ lãi suất vay vốn, ưu đãi về chi phí trông giữ phương tiện và phát triển hệ thống trạm sạc điện.

Bên cạnh đó, thành phố cũng chú trọng ứng dụng công nghệ trong quản lý vận tải, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung và bộ tiêu chí đánh giá chất lượng dịch vụ taxi, trong đó có tiêu chí về tỷ lệ phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Cùng với các chính sách của địa phương, sự tham gia của khu vực doanh nghiệp đang đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thị trường xe điện tại Việt Nam.

Ông Hoàng Hà - Tổng giám đốc VinFast Xe máy điện thị trường Việt Nam (Tập đoàn Vingroup) cho biết, doanh nghiệp đang hướng tới xây dựng một hệ sinh thái di chuyển xanh toàn diện, từ sản xuất phương tiện, phát triển hạ tầng sạc đến cung cấp các dịch vụ vận tải bằng xe điện. Hiện nay, hệ thống trạm sạc do doanh nghiệp và các đối tác phát triển đã đạt khoảng 150.000 cổng sạc cho cả ô-tô và xe máy điện trên toàn quốc. Trong thời gian tới, nhiều trạm sạc công suất lớn dự kiến sẽ tiếp tục được đưa vào vận hành nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người sử dụng.

Đi đôi với việc phát triển hạ tầng, các mô hình dịch vụ vận tải bằng xe điện cũng đang được mở rộng, từ taxi điện, xe buýt điện đến các nền tảng gọi xe sử dụng phương tiện chạy điện. Những mô hình này không chỉ góp phần giảm phát thải trong giao thông đô thị, mà còn tạo ra những thay đổi đáng kể trong thói quen sử dụng phương tiện của người dân.

Theo các chuyên gia kinh tế và năng lượng, việc chuyển đổi sang xe điện mang lại nhiều lợi ích quan trọng đối với môi trường và phát triển bền vững đặc biệt tại các đô thị lớn. Tiến sĩ Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh cho rằng, chuyển đổi xanh hiện nay đang trở thành xu hướng toàn cầu, gắn với các cam kết giảm phát thải và phát triển bền vững của nhiều quốc gia. Trong chiến lược này, năng lượng và giao thông vận tải là hai lĩnh vực có mối liên hệ chặt chẽ và đóng vai trò then chốt. Việc chuyển đổi sang các phương tiện giao thông sử dụng điện có thể giúp giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính cũng như các chất gây ô nhiễm không khí.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội, giao thông được xem là một trong những nguồn gây ô nhiễm không khí đáng kể, bên cạnh các hoạt động xây dựng và sản xuất công nghiệp. Do đó, việc phát triển các phương tiện giao thông sạch có thể góp phần cải thiện chất lượng môi trường sống cho người dân.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng xe điện chỉ thực sự “xanh” khi nguồn điện sử dụng để sạc pin cũng sản xuất từ các nguồn năng lượng sạch. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi cần được nhìn nhận một cách tổng thể, gắn với chiến lược phát triển năng lượng tái tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Bên cạnh đó, sự thành công của quá trình chuyển đổi cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như chi phí đầu tư, khả năng tiếp cận hạ tầng sạc, chính sách hỗ trợ của Nhà nước cũng như sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng của người dân.