Quy định vẫn theo xu hướng “siết cung”
Tại phiên thảo luận về kinh tế - xã hội mới đây tại kỳ họp thứ 10, QH khóa XV, đại biểu Phạm Văn Hòa của Hội Luật gia Đồng Tháp nhận định kinh tế vĩ mô thời gian qua duy trì được sự ổn định và kiểm soát lạm phát, nhưng mức độ ổn định này vẫn “chưa thật sự vững chắc”. Một trong những yếu tố có thể gây tác động là thị trường vàng khi vẫn tồn tại bất ổn và khoảng cách lớn giữa giá trong nước và thế giới.
Từ ngày 10/10, theo Nghị định 232, các doanh nghiệp và ngân hàng đủ điều kiện đã được phép kinh doanh vàng nhằm góp phần điều tiết thị trường, nhưng theo ông Hòa, giá vàng đến nay vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
Theo quy định hiện hành, các đơn vị được kinh doanh vàng miếng sẽ được cấp hạn mức xuất nhập khẩu hằng năm. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) sẽ điều chỉnh hạn mức này tùy theo mục tiêu chính sách tiền tệ, cung cầu vàng từng thời kỳ, quy mô dự trữ ngoại hối và tình hình xuất nhập khẩu. Trên cơ sở đó, nhà điều hành sẽ phân bổ hạn mức (quota) cho từng doanh nghiệp và ngân hàng dựa trên quy mô vốn, hoạt động xuất nhập khẩu vàng miếng và việc nhập khẩu, sử dụng vàng nguyên liệu.
Ông Vũ Hùng Sơn, Tổng Thư ký Hiệp hội Kinh doanh vàng cho biết, thị trường vàng Việt Nam đang trải qua giai đoạn nhiều biến động khi cả người dân lẫn doanh nghiệp đều đối mặt với những trở ngại chưa từng có.
Tình trạng xếp hàng mua vàng chỉ phản ánh phần nổi của khó khăn, còn phía sau là sự thiếu hụt kéo dài của nguồn cung nguyên liệu chính thức. Việc khan hiếm nguyên liệu khiến chi phí tăng mạnh, khi doanh nghiệp phải đầu tư máy móc kiểm định hiện đại thay cho kinh nghiệm thủ công, đồng thời đối mặt rủi ro pháp lý lớn. Lĩnh vực vàng hiện cũng chịu thanh tra, kiểm tra nghiêm ngặt theo Luật Phòng chống rửa tiền, yêu cầu xác minh khách hàng và đánh giá tính phù hợp của các giao dịch, đặc biệt với giao dịch từ 400 triệu đồng trở lên.
Theo đó, việc một số doanh nghiệp, ngân hàng sẽ được cấp quota nhập khẩu vàng, sẽ giải quyết bớt được tình trạng khan hiếm vàng từ năm 2026.
Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Đức Độ, Phó Viện trưởng Kinh tế tài chính, Học viện Tài chính, việc nhập khẩu vàng để cân đối cung cầu có thể gây hao hụt dự trữ ngoại hối và có thể khuyến khích người dân mua vàng nhiều hơn khi giá rẻ, càng tăng thêm tâm lý tích trữ vàng.
Quota cũng chỉ nên mang tính tạm thời
Đưa ra góc nhìn khác, tại Diễn đàn "Thị trường vàng Việt Nam: Thuận lợi và thách thức trong giai đoạn mới", TS Lê Xuân Nghĩa cho rằng, trong hơn 10 năm qua, NHNN hầu như không nhập vàng hoặc nhập với số lượng không đáng kể.
Theo Hội đồng Vàng thế giới, khoảng 75% lượng vàng tích trữ tại Việt Nam là vàng nhập lậu. Tỷ lệ này cho thấy việc hạn chế nhập khẩu đã làm thị trường méo mó, tạo ra chênh lệch giá lớn và thúc đẩy các hoạt động buôn lậu.
Do đó, việc người dân giữ vàng như một hình thức tiết kiệm và phòng thân là hoàn toàn chính đáng. Vàng trong dân cũng có thể được xem như một dạng dự trữ quốc gia, vì vậy không nên mặc định việc tích trữ vàng của người dân là đầu cơ hay mang tính tiêu cực.
Từ những nhận định này, ông Nghĩa cho rằng, yêu cầu quan trọng nhất hiện nay là cần bỏ độc quyền xuất, nhập khẩu vàng miếng. Đây là điểm mấu chốt để bảo đảm thị trường minh bạch, giảm buôn lậu và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân.
Cũng theo ông Nghĩa, vàng lâu nay được xem như mặt hàng quá nhạy cảm, trong khi thực chất không phức tạp hay quá lo ngại như vẫn được đánh giá. Mỗi năm người Việt Nam chi hàng chục tỷ USD để nhập khẩu xì gà, rượu và mỹ phẩm mà không gây xáo trộn lớn cho nền kinh tế. Do đó, nếu nhập khẩu khoảng 50 tấn vàng mỗi năm chỉ tiêu tốn khoảng 5 tỷ USD thì việc tác động lên cán cân ngoại tệ là không đáng kể. TS Lê Xuân Nghĩa cho rằng, trong giai đoạn đầu có thể chấp nhận sự thận trọng trong việc cấp quota, nhưng về lâu dài NHNN nên mở rộng quyền nhập khẩu và xuất khẩu cho nhiều doanh nghiệp đủ điều kiện.
Vị chuyên gia nhắc lại thời kỳ cấp quota nhập khẩu xe máy và ô-tô, một giai đoạn để lại nhiều hệ lụy khi tạo ra đặc quyền cho các doanh nghiệp được hưởng quota và làm thị trường méo mó mà không mang lại lợi ích đáng kể cho Nhà nước hay doanh nghiệp. Đáng chú ý, ngay cả khi áp dụng quota cũng không thể ngăn chặn buôn lậu hoàn toàn và tình trạng tương tự sẽ lặp lại với thị trường vàng nếu cơ chế này tiếp tục duy trì trong thời gian dài.
“Quota chỉ là giải pháp tình thế. Mục tiêu cuối cùng phải là thị trường minh bạch, công bằng, không để người dân nghèo phải mua vàng với giá đắt hơn người nước ngoài”, TS Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh.
Theo đó, ông Nghĩa đề xuất thành lập sàn vàng vật chất, công khai giá theo chuẩn thế giới và kiểm soát buôn lậu bằng các biện pháp nghiệp vụ thay vì siết nguồn cung.
Đồng quan điểm, TS Nguyễn Đức Độ cũng cho rằng, các giao dịch vàng vật chất trên sàn sẽ minh bạch hơn và giúp Nhà nước quản lý thị trường hiệu quả. Tuy nhiên, ông lưu ý việc triển khai sàn vàng tài khoản cần hết sức thận trọng, bởi nó có thể kéo dòng tiền từ tiết kiệm sang giao dịch tài khoản, vốn chỉ là “trò chơi tổng bằng 0”, không tạo ra giá trị gia tăng và làm giảm nguồn lực dành cho tăng trưởng kinh tế.
Cũng theo ông Độ, việc mua bán và nắm giữ vàng là quyền hợp pháp của người dân, Nhà nước không nên khuyến khích mở rộng thị trường vàng. Theo ông, giải pháp căn cơ là xây dựng môi trường đầu tư và kinh doanh thông thoáng, minh bạch, công bằng và ổn định, đồng thời phát triển các kênh tài chính an toàn như cổ phiếu và trái phiếu để thu hút nguồn lực từ vàng vào sản xuất và kinh doanh. Khi giá vàng thế giới diễn biến thuận lợi, những kênh đầu tư này sẽ cạnh tranh và hút vốn hiệu quả hơn.
Ông Nguyễn Minh Tuấn, CEO AFA Capital cho rằng, mô hình giao dịch vàng vật chất cần dựa trên vàng thật, có tiêu chuẩn quốc gia rõ ràng và cơ chế giao nhận minh bạch, hoàn toàn khác với các “sàn vàng” từng gây thiệt hại cho nhà đầu tư cách đây 10 năm khi giao dịch chỉ dựa vào chênh lệch giá mà không có vàng thật đứng sau.
Ông Tuấn đề xuất, Việt Nam nên tham khảo mô hình của Thượng Hải (Trung Quốc) và Hiệp hội Thị trường Vàng thỏi London (LBMA) tại Vương quốc Anh, nơi tồn tại lô chuẩn, trung tâm giao nhận và hệ thống ký gửi chuyên nghiệp, bảo đảm chất lượng và tính minh bạch cho toàn bộ thị trường.
