Xoay quanh dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về lộ trình, điều kiện và cơ cấu ngành điện để phát triển các cấp độ thị trường điện cạnh tranh (do Bộ Công thương chủ trì xây dựng), nhiều ý kiến đã được ghi nhận, trong đó nổi bật là quan điểm của EVN.
EVN kiến nghị Bộ Công thương đánh giá kỹ tác động đến giá bán lẻ điện khi chuyển sang thị trường bán buôn, bán lẻ cạnh tranh, nhằm hạn chế nguy cơ giá điện tăng cao và các hệ quả phát sinh khi vận hành theo cơ chế thị trường đầy đủ.
Nỗi lo giá điện tăng cao
EVN đang đảm nhiệm cung cấp điện cho các khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi và hải đảo, nơi chi phí đầu tư cao, sản lượng tiêu thụ thấp và khó thu hút nguồn lực xã hội hóa. Trong bối cảnh đó, EVN thực hiện điều tiết chi phí mua buôn, phân phối và bán lẻ điện nhằm duy trì mặt bằng giá bán lẻ phù hợp với điều kiện chung.
Thống kê giai đoạn 2021-2023 cho thấy, ngay cả khi giá nhiên liệu đầu vào biến động mạnh (giá than có thời điểm tăng gấp 5-7 lần), EVN vẫn duy trì chi phí tương đối ổn định, qua đó góp phần kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô. Theo EVN, đây là bằng chứng cho thấy mô hình hiện hành có vai trò nhất định trong việc ổn định giá điện và hỗ trợ các mục tiêu kinh tế, chính trị của Chính phủ.
EVN cho rằng, việc tách bạch các khâu và đẩy mạnh thị trường điện cạnh tranh hoàn chỉnh có thể dẫn tới việc giá điện chuyển từ cơ chế bình quân sang cơ chế thị trường. Trong đó các chi phí từ phát điện, truyền tải, phân phối đến bán lẻ đều được "tính đúng, tính đủ”, bao gồm cả tỷ suất lợi nhuận. Nhu cầu điện tăng nhanh, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung có thể khiến giá điện thị trường tăng mạnh, tác động trực tiếp đến giá bán lẻ.
Một luận điểm khác được EVN nêu ra là khi chuyển sang thị trường bán lẻ cạnh tranh, Nhà nước sẽ không còn quy định biểu giá bán lẻ điện. Giá điện sẽ do thị trường và các đơn vị kinh doanh điện quyết định. Khi đó, giá điện có thể tăng cao và chênh lệch giữa các vùng, miền sẽ trở nên rõ nét hơn, đặc biệt là khu vực vùng sâu, vùng xa..., trong khi việc đầu tư lưới điện tại các khu vực này có thể kém hấp dẫn.
EVN cũng lưu ý, nếu giá điện theo cơ chế thị trường không được giám sát và điều tiết hợp lý, có thể xuất hiện tình trạng lợi nhuận tập trung vào một số đơn vị tư nhân có lợi thế cạnh tranh, qua đó làm tăng giá bán điện bình quân toàn hệ thống.
Kinh nghiệm quốc tế, như trường hợp thị trường điện ERCOT tại bang Texas (Mỹ), được EVN dẫn chứng để minh họa cho những rủi ro trong thiết kế thị trường. Theo đó, trong khủng hoảng năm 2021, giá điện giao ngay tại Texas có thời điểm tăng lên tới 9.000 USD/MWh. Năm 2023 cũng ghi nhận mức tăng đột biến lên khoảng 5.000 USD/MWh. Những sự cố này cho thấy nếu thị trường điện thiếu các cơ chế kiểm soát phù hợp, biến động giá và lợi ích bất hợp lý có thể xảy ra.
Theo Bộ Công thương, điện là một loại hàng hóa đặc thù, đòi hỏi cân bằng cung cầu tức thời trong toàn hệ thống. Để đáp ứng nhu cầu phụ tải, đặc biệt trong các thời điểm cao điểm, hệ thống buộc phải huy động cả những nguồn điện có chi phí cao. Trong khi đó, theo Quy hoạch điện VIII (đã được hiệu chỉnh), nhu cầu điện tại Việt Nam tiếp tục tăng mạnh trong thời gian tới. Vì vậy, việc giá điện tăng trong một giai đoạn nhất định để phản ánh đầy đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ là xu hướng khó tránh.
Tuy nhiên, Bộ Công thương nhấn mạnh, giá điện sẽ không được “thả nổi” hoàn toàn. Theo các quy định hiện hành, giá điện vẫn được điều tiết theo từng giai đoạn nhằm bảo đảm mục tiêu cung ứng đủ điện và kiểm soát tác động đến người tiêu dùng.
Sau khi lộ trình phát triển thị trường điện được phê duyệt, Bộ Công thương cho biết, sẽ xây dựng Đề án thiết kế thị trường điện và Đề án tái cơ cấu ngành điện, đồng thời hoàn thiện cơ chế giám sát, điều tiết giá điện. Quá trình này sẽ được triển khai theo từng bước, tránh gây sốc với giá bán lẻ điện. Đồng thời, Bộ cũng sẽ phối hợp với EVN và các cơ quan liên quan để đánh giá đầy đủ tác động trước khi mở rộng thị trường.
Một trong những kiến nghị quan trọng của EVN là tiếp tục duy trì mô hình tập đoàn hiện nay, trong đó tập đoàn này quản lý thống nhất lưới điện truyền tải và phân phối; quản lý các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu, thủy điện tích năng, điện hạt nhân; đồng thời giữ vai trò chủ sở hữu đối với các tổng công ty phát điện (GENCO) là công ty con, hạch toán độc lập.
Tuy nhiên, Bộ Công thương không đồng thuận với đề xuất này. Theo dự thảo Quyết định, đơn vị truyền tải điện phải độc lập về lợi ích với các đơn vị tham gia thị trường; đồng thời định hướng tách bạch khâu phân phối và bán lẻ tại các tổng công ty điện lực, nhằm tăng cường cạnh tranh và minh bạch chi phí, những điều kiện tiên quyết để vận hành hiệu quả thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh.
Đối với các nhà máy điện đặc biệt như thủy điện đa mục tiêu, thủy điện tích năng và điện hạt nhân, Nhà nước vẫn giữ vai trò quản lý theo Luật Điện lực nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. EVN được giao quản lý các nguồn điện này, nhưng trong khuôn khổ các nguyên tắc cạnh tranh và minh bạch chung của thị trường.
Bộ Công thương cũng lưu ý rằng, tiến độ tái cơ cấu và cổ phần hóa các công ty con của GENCO (tổng công ty phát điện) thời gian qua diễn ra chậm hơn so với lộ trình đề ra, đồng thời chưa gắn chặt với yêu cầu tăng trưởng phụ tải trong ngắn hạn. Do đó, dự thảo Quyết định vẫn giữ nguyên nguyên tắc tách bạch khâu phát điện độc lập để thúc đẩy cạnh tranh lâu dài, phù hợp với Luật Điện lực và Nghị quyết số 70-NQ/TW.
Bộ Công thương khẳng định, phát triển thị trường điện cạnh tranh là chủ trương lớn, đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 328/NQ-CP của Chính phủ. Mục tiêu cốt lõi là thu hút đầu tư vào ngành điện, qua đó bảo đảm cung ứng điện an toàn, bền vững.
EVN và các dự án trọng điểm quốc gia
Một nội dung khác nhận được sự quan tâm là cơ cấu ngành điện trong giai đoạn hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Dự thảo Quyết định quy định các điều kiện như: Đơn vị điều độ hệ thống điện quốc gia, đơn vị điều hành giao dịch thị trường điện và đơn vị truyền tải điện phải độc lập, không có chung lợi ích với các đơn vị tham gia thị trường. Các tổng công ty phát điện phải trở thành đơn vị phát điện độc lập.
EVN cho rằng, Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia hiện đã đáp ứng yêu cầu độc lập, khi chỉ thực hiện chức năng đầu tư theo quy hoạch và quản lý tài sản, còn việc điều độ, vận hành lưới điện do đơn vị điều độ quốc gia (NSMO) đảm nhiệm. Giá truyền tải điện cũng được Bộ Công thương phê duyệt hằng năm. Trên cơ sở đó, EVN kiến nghị không đưa yêu cầu “đơn vị truyền tải điện độc lập” vào một số điều khoản của dự thảo.
Đối với các nhà máy điện hạch toán phụ thuộc EVN, bao gồm thủy điện chiến lược đa mục tiêu, thủy điện tích năng và điện hạt nhân, EVN cho rằng, đây là các tài sản đặc biệt quan trọng về kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh năng lượng, không tham gia thị trường điện và thuộc diện Nhà nước độc quyền theo Luật Điện lực.
Đồng thời, các nhà máy này cũng là nguồn lực để EVN điều tiết chi phí phân phối, bán lẻ điện và làm tài sản bảo đảm cho các dự án đầu tư nguồn điện mới trong Quy hoạch điện VIII, bao gồm cả Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1.
Tuy nhiên, Bộ Công thương cho rằng, việc các nhà máy điện đặc biệt tham gia thị trường điện cạnh tranh không đồng nghĩa với việc làm suy giảm vai trò bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Ngược lại, việc để EVN tiếp tục quản lý trực tiếp toàn bộ các nguồn điện này có thể làm suy yếu nguyên tắc cạnh tranh và hạn chế tính minh bạch trong quản lý chi phí và giá điện.
Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh và yêu cầu cải cách ngày càng rõ nét, khác biệt quan điểm giữa EVN và cơ quan quản lý cho thấy quá trình hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh sẽ còn cần thêm thời gian, lộ trình phù hợp và các cơ chế điều tiết đủ độ “mềm” để dung hòa giữa mục tiêu thị trường và an ninh năng lượng.
