Trong bối cảnh Việt Nam chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, vai trò của doanh nghiệp KH&CN ngày càng được khẳng định. Đây là lực lượng trực tiếp thương mại hóa kết quả nghiên cứu, biến tri thức thành của cải vật chất, tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có hàm lượng công nghệ cao, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Vai trò then chốt của doanh nghiệp khoa học và công nghệ
Nhiều nghị quyết, chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước đã nhấn mạnh yêu cầu lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp KH&CN giữ vai trò then chốt. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, khoảng cách giữa chính sách và khả năng tiếp cận của doanh nghiệp vẫn là một điểm nghẽn dai dẳng, ảnh hưởng trực tiếp đến động lực đầu tư cho nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo.
Doanh nghiệp KH&CN được xem là “đầu tàu” trong nền kinh tế tri thức, là chủ thể đưa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Không chỉ dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ, nhiều doanh nghiệp KH&CN còn trực tiếp tạo ra công nghệ mới, giải quyết các bài toán lớn của nền kinh tế và xã hội.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, cả nước có gần 1.000 doanh nghiệp KH&CN. Ở nhiều doanh nghiệp, doanh thu từ các sản phẩm do chính doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển chiếm từ 60-90%. Một số lĩnh vực đã hình thành các thương hiệu công nghệ Việt Nam có vị thế nhất định như y sinh, vi mạch bán dẫn, công nghệ thông tin, công nghệ nông nghiệp, môi trường.
Tuy nhiên, nếu đặt trong tương quan với hơn 900.000 doanh nghiệp đang hoạt động, doanh nghiệp KH&CN hiện mới chỉ chiếm khoảng 1%. Theo ông Trần Xuân Đích, Phó Cục trưởng Phát triển thị trường và Doanh nghiệp KH&CN (Bộ KH&CN), Việt Nam vẫn thiếu những doanh nghiệp KH&CN quy mô lớn, có sức dẫn dắt, có khả năng cạnh tranh và định hình xu hướng trên phạm vi khu vực và toàn cầu. Đây là khoảng trống lớn cần sớm được lấp đầy nếu muốn hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.
“Trong bối cảnh mới, doanh nghiệp KH&CN phải là “đội quân tiên phong” của nền kinh tế tri thức, là lực lượng trực tiếp tạo dựng tương lai công nghệ của đất nước, góp phần đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Trần Xuân Đích nhấn mạnh.
Thành lập năm 2023, Công ty cổ phần Tập đoàn VGreen lựa chọn hướng đi dựa trên nghiên cứu khoa học chuyên sâu về Kombucha, kết hợp nông sản với dược liệu và lợi thế bản địa của Việt Nam. Doanh nghiệp từng bước xây dựng hệ sinh thái sản phẩm ứng dụng công nghệ cao, một số sản phẩm đã được đăng ký đề tài khoa học tại Sở KH&CN Thái Nguyên. Năm 2025, doanh nghiệp này đã chính thức được công nhận là doanh nghiệp KH&CN.
Theo bà Trần Thanh Việt, Nhà sáng lập VGreen, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, nếu doanh nghiệp không đầu tư nghiên cứu, không ứng dụng khoa học - công nghệ thì rất khó tồn tại và phát triển bền vững. “VGreen kiên định lựa chọn khoa học - công nghệ làm nền tảng phát triển, dù con đường này đòi hỏi nhiều nguồn lực và sự kiên trì. Dù còn rất nhiều khó khăn chúng tôi vẫn tin tưởng vào sự ủng hộ từ các chính sách của Đảng và Nhà nước”, bà Việt nói.
Gỡ khó cho doanh nghiệp khoa học và công nghệ
Hệ thống chính sách hỗ trợ doanh nghiệp KH&CN của Nhà nước thời gian qua đã có nhiều điều chỉnh theo hướng cởi mở, đồng bộ hơn, bao gồm các ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng, hỗ trợ nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, vấn đề lớn nhất không nằm ở việc thiếu chính sách, mà ở khả năng tiếp cận và thụ hưởng chính sách của doanh nghiệp. Bà Trần Thanh Việt cho biết, sau khi được công nhận là doanh nghiệp KH&CN, VGreen vẫn gặp không ít khó khăn trong việc tiếp cận vốn ưu đãi và triển khai các cơ chế hỗ trợ.
“Chính sách đã có, nhưng hướng dẫn cụ thể để doanh nghiệp biết phải làm gì, làm như thế nào để được hưởng ưu đãi thì vẫn còn chung chung”, bà Việt chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng KH&CN, Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam, có không ít doanh nghiệp đạt tiêu chí thực chất của doanh nghiệp KH&CN nhưng không mặn mà đăng ký, bởi họ chưa nhìn thấy lợi ích rõ ràng và thiết thực từ danh hiệu này.
Một nguyên nhân khác là năng lực tổ chức thực thi chính sách ở một số địa phương còn hạn chế. Việc thẩm định các dự án công nghệ đòi hỏi đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn sâu, am hiểu công nghệ, trong khi thực tế không phải địa phương nào cũng đáp ứng được yêu cầu này. Điều đó khiến quá trình công nhận doanh nghiệp KH&CN và triển khai chính sách ưu đãi bị chậm trễ, làm giảm động lực của doanh nghiệp.
Từ phía doanh nghiệp, ông Đoàn Nam Thái, Giám đốc TNHH Công nghệ và Tự động hóa AVATECH cho biết, doanh nghiệp của ông đang phát triển các hệ thống máy kiểm tra công nghiệp ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dành nhiều nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển, rất mong muốn trở thành doanh nghiệp KH&CN. Tuy nhiên, quá trình đăng ký phải trải qua nhiều khâu, nhiều vòng thẩm định, trong khi một số doanh nghiệp đã chờ đợi rất lâu vẫn chưa hoàn tất thủ tục.
“Hiện chúng tôi và nhiều doanh nghiệp khác trong lĩnh vực công nghệ đang gặp khó trong việc hoàn thiện các quy định trở thành doanh nghiệp KH&CN do thiếu những hướng dẫn cụ thể và thiếu nguồn lực hỗ trợ”, ông Thái nói.
Không chỉ dừng lại ở thủ tục hành chính, một khó khăn mang tính dài hạn khác là bài toán thị trường. Sản phẩm khoa học - công nghệ thường có tính mới, khác biệt so với sản phẩm truyền thống, đòi hỏi chi phí lớn cho truyền thông, xây dựng nhận thức và niềm tin của người tiêu dùng. Trong khi đó, chính sách hỗ trợ hiện nay chủ yếu tập trung vào vốn và thuế, chưa chú trọng đúng mức tới hỗ trợ truyền thông, xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường cho sản phẩm công nghệ.
Từ thực tiễn này, các chuyên gia cho rằng, trong giai đoạn tới, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục hoàn thiện chính sách, mà quan trọng hơn là đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng tính minh bạch và nâng cao vai trò đồng hành của cơ quan quản lý nhà nước. Các bộ, ngành liên quan cần sớm ban hành những văn bản hướng dẫn cụ thể, mang tính “cầm tay chỉ việc”, để doanh nghiệp dễ được công nhận và dễ dàng tiếp cận các ưu đãi.
Theo ông Trần Xuân Đích, doanh nghiệp KH&CN cần được giải phóng khỏi những rào cản hành chính không cần thiết, để nguồn lực mà doanh nghiệp đã đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo được phát huy hiệu quả.
“Chỉ khi doanh nghiệp dễ tiếp cận, dễ thụ hưởng và cảm nhận được lợi ích thực chất, doanh nghiệp KH&CN mới thật sự trở thành lực lượng nòng cốt của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia”, ông Đích khẳng định.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, việc tháo gỡ các điểm nghẽn cho doanh nghiệp KH&CN không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Đây chính là chìa khóa để biến chủ trương, chính sách thành động lực thật sự cho tăng trưởng, và để doanh nghiệp KH&CN trở thành biểu tượng của tinh thần tự cường, tự chủ công nghệ của đất nước.
Ông Nguyễn Quân, Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam: “Các ưu đãi quan trọng nhất như thuế, đất đai, tín dụng, vốn được kỳ vọng tạo “cú huých” cho doanh nghiệp nhưng trên thực tế lại là những chính sách khó tiếp cận nhất do thiếu hướng dẫn chi tiết, thủ tục phức tạp và thời gian xét duyệt kéo dài”.
