Bài 2: Gỡ nút thắt để đi vào thực chất

Thực tiễn cho thấy, nếu không kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, dữ liệu, hạ tầng và nhân lực ở xã, phường, chuyển đổi số khó đi vào thực chất. Đây không chỉ là bài toán công nghệ, mà là thước đo năng lực quản trị trong giai đoạn phát triển mới.

Vướng ở đâu sau sắp xếp bộ máy

Đại diện nhiều sở khoa học và công nghệ đã thẳng thắn chỉ ra, những khó khăn trong triển khai chuyển đổi số ở cơ sở hiện nay không nằm ở một khâu đơn lẻ, mà tập trung vào ba điểm nghẽn cốt lõi: Thể chế và cơ chế phối hợp chưa đồng bộ; hạ tầng, dữ liệu còn phân tán, thiếu liên thông; trong khi nhân lực thực thi, nhất là ở cấp xã, còn mỏng, chưa theo kịp yêu cầu mới trong bối cảnh phân cấp, phân quyền mạnh mẽ.

Trước thực tế hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng đều, đặc biệt tại các xã, phường sau sáp nhập, không ít địa phương vẫn gặp vướng mắc trong kết nối dữ liệu từ Cổng Dịch vụ công quốc gia với hệ thống hành chính công cấp tỉnh; một số phần mềm, cơ sở dữ liệu cũ bị dôi dư hoặc phải tạm dừng hoạt động, gây gián đoạn quy trình xử lý hồ sơ điện tử. Ngay cả tại các đô thị lớn, nơi có điều kiện hạ tầng tốt hơn, quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cũng chưa hoàn toàn trơn tru. Tại Đà Nẵng, khối lượng thủ tục lớn trong khi dữ liệu bàn giao chưa đầy đủ, tập huấn nghiệp vụ chưa theo kịp, khiến cán bộ cơ sở gặp lúng túng.

Ở nhóm địa phương khác như Tây Ninh, Cần Thơ, Đắk Lắk, Lâm Đồng hay các tỉnh phía bắc như Hưng Yên, Hải Phòng, Thanh Hóa, Quảng Ninh…, bộ máy tổ chức sau sắp xếp đã dần ổn định nhưng năng lực thực thi ở cấp xã vẫn là khâu yếu. Cùng với hạ tầng, bài toán nhân lực tiếp tục là nút thắt lớn. Tại nhiều địa phương, nhất là vùng sâu, vùng xa, chưa hình thành được đội ngũ cán bộ chuyên trách về công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Không ít cán bộ cấp xã được giao thêm nhiệm vụ mới nhưng chưa được đào tạo bài bản, còn lúng túng khi xử lý các lĩnh vực có yêu cầu kỹ thuật cao.

Tỉnh Cao Bằng, dù mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã vận hành cơ bản ổn định, song điều kiện địa bàn rộng, địa hình chia cắt, dân cư thưa với khoảng 95% là đồng bào dân tộc thiểu số, cùng hạn chế về hạ tầng viễn thông, thiết bị công nghệ và tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh ở vùng sâu, vùng xa đã tác động trực tiếp đến tiến độ chuyển đổi số.

Bà Nông Thị Thanh Huyền, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ

Theo bà Nông Thị Thanh Huyền, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cao Bằng, dù mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã vận hành cơ bản ổn định, song điều kiện địa bàn rộng, địa hình chia cắt, dân cư thưa với khoảng 95% là đồng bào dân tộc thiểu số, cùng hạn chế về hạ tầng viễn thông, thiết bị công nghệ và tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh ở vùng sâu, vùng xa đã tác động trực tiếp đến tiến độ chuyển đổi số. Tình trạng phân cấp chưa thật rõ ràng và thiếu đầu mối chuyên trách tiếp tục là rào cản trong tổ chức thực hiện ở cơ sở.

Từ góc độ địa phương, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng Hồ Quang Bửu đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp các bộ, ngành rà soát, hoàn thiện, đưa vào khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu dùng chung của cơ quan nhà nước và triển khai các nhiệm vụ giải pháp trọng tâm tại Quyết định số 15665/QĐTTg ngày 18/7/2025 của Thủ tướng Chính phủ về kế hoạch nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình; cung cấp dịch vụ số dựa trên dữ liệu cho người dân và doanh nghiệp.

Gỡ nút thắt bằng cơ chế và năng lực thực thi

Chuyển đổi số đã được xác định là một trong ba trụ cột đột phá phát triển đất nước theo Nghị quyết số 57-NQ/TW, với khuôn khổ pháp lý ngày càng hoàn thiện từ Trung ương đến cơ sở. Trong giai đoạn phát triển mới, khi dữ liệu và công nghệ trở thành nguồn lực sản xuất quan trọng, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục hoàn thiện thể chế, mà phải tháo gỡ đồng bộ các rào cản về cơ chế, nguồn lực và năng lực thực thi ở cấp cơ sở, để chuyển đổi số đi vào chiều sâu và mang lại hiệu quả thực chất.

Một trong những nút thắt lớn thời gian qua là cơ chế tài chính cho đầu tư ứng dụng công nghệ thông tin, khiến nhiều dự án chậm tiến độ do thiếu căn cứ pháp lý cho các nội dung mang bản chất “số”. Việc ban hành Thông tư số 57/2025/TTBKHCN do Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành được xem là bước điều chỉnh quan trọng khi lần đầu chuẩn hóa các nội dung chi theo toàn bộ vòng đời dự án công nghệ thông tin, áp dụng cho cả chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên; đồng thời làm rõ cơ sở chi cho dữ liệu - coi dữ liệu là “tài sản” cốt lõi của quản trị số. Cách tiếp cận này giúp chính sách tiệm cận thực tiễn chuyển đổi số, tạo điều kiện để các dự án triển khai thông suốt và sử dụng ngân sách hiệu quả hơn.

Trong giai đoạn đầu triển khai chuyển đổi số, nhiều địa phương vẫn còn tâm lý e dè do thiếu hướng dẫn cụ thể về quy trình chi tiêu, phân bổ nguồn lực. Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn, khối lượng nhiệm vụ đặt ra cho địa phương rất lớn, trong khi các quy định tài chính trước đây chưa thật sự “mở” cho các nội dung đặc thù của chuyển đổi số. Việc ban hành Nghị định số 265 và các hướng dẫn liên quan đã tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, giúp địa phương tự tin hơn trong tổ chức thực thi.

Từ góc độ thực thi, Thứ trưởng Thường trực Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu thu hẹp khoảng cách số, bảo đảm nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau”. Khi hạ tầng băng rộng đã phủ tới hơn 99% số thôn, bản, trọng tâm là phổ cập kỹ năng và công cụ số, đồng thời bảo đảm quyền riêng tư và an toàn dữ liệu để người dân khai thác hiệu quả nền tảng số. Trên nền tảng đó, chính quyền các cấp cần vận hành dựa trên dữ liệu thời gian thực, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình, không giấy tờ và cá nhân hóa, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền với người dân; đồng thời xây dựng niềm tin số trên không gian mạng an toàn, văn minh, lấy con người làm trung tâm.

Để thống nhất cách làm trên phạm vi toàn quốc, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Văn bản hợp nhất số 02/VBHNBKHCN, hợp nhất Thông tư số 21 và Thông tư số 11 về hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính; qua đó chuẩn hóa hồ sơ điện tử, biểu mẫu điện tử và chữ ký số, đồng bộ kết quả giải quyết thủ tục hành chính; đồng thời hình thành nền tảng theo dõi, đánh giá dựa trên dữ liệu thời gian thực, phục vụ chỉ đạo, điều hành trong bối cảnh chuyển đổi số.

Từ khảo sát thực tiễn, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất nhóm giải pháp trọng tâm gồm hoàn thiện hành lang pháp lý về phân cấp, phân quyền; xây dựng khung kiến trúc tổng thể quốc gia số để thống nhất chuẩn kết nối, chia sẻ dữ liệu; đồng thời tăng cường đào tạo kỹ năng số cho cán bộ xã, phường theo hướng “thực chiến” và ưu tiên nguồn lực cho cấp cơ sở. Khi thể chế được khơi thông, nguồn lực phân bổ đúng và năng lực thực thi được nâng cao, chuyển đổi số mới thật sự trở thành trụ cột cải cách, đưa Nghị quyết số 57-NQ/TW từ chủ trương thành kết quả cụ thể, gắn với hiệu quả điều hành và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.