Chuyển đổi mô hình tăng trưởng để phát triển bền vững

Năm 2026 là thời điểm định hình mô hình phát triển và quỹ đạo tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế Việt Nam với yêu cầu phải chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng theo hướng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo; cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng xanh, số, tuần hoàn.

Đóng góp của các động lực tăng trưởng mới

Theo chuyên gia kinh tế Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam, các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp mũi nhọn, công nghiệp mới nổi đang được tập trung thúc đẩy nhằm kiến tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Đây là bước đi chiến lược vì Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực trung tâm, dẫn dắt quá trình tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế Việt Nam.

Trong tháng đầu tiên của năm 2026, Tập đoàn Công nghiệp-Viễn thông Quân đội (Viettel) đã khởi công xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên tại Việt Nam trong Khu công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội), đánh dấu bước đi quan trọng nhằm thực thi chiến lược hình thành năng lực chế tạo chip bán dẫn trong nước. Theo kế hoạch, cuối năm 2027, nhà máy sẽ hoàn thành các hạng mục đầu tư xây dựng, nhận chuyển giao công nghệ và bắt đầu sản xuất thử nghiệm; từ năm 2028-2030 sẽ chuyển sang giai đoạn tiếp nhận công nghệ, hoàn thiện quy trình và nâng cao hiệu quả vận hành, từ đó làm cơ sở để nghiên cứu công nghệ chế tạo chip ở tiến trình hiện đại hơn.

Trong sáu công đoạn chính của quy trình sản xuất chip bán dẫn, các doanh nghiệp tại Việt Nam đã từng bước tham gia vào năm công đoạn, gồm định nghĩa sản phẩm, thiết kế hệ thống, thiết kế chi tiết, đóng gói-đo kiểm và tích hợp-thử nghiệm nhưng chưa tham gia vào công đoạn phức tạp nhất là chế tạo chip. Vì vậy, việc Viettel xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn không chỉ góp phần hoàn thiện hệ sinh thái bán dẫn trong nước, tạo điều kiện để các doanh nghiệp, các cơ sở đào tạo-nghiên cứu rút ngắn chu kỳ thử nghiệm, sớm đưa sản phẩm và công nghệ mới vào ứng dụng thực tiễn mà còn hỗ trợ công tác đào tạo gắn với môi trường sản xuất thực. Từ đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư thiết kế chip vào năm 2030 như định hướng trong chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn quốc gia.

Cũng trong tháng 1/2026, Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) đã khai trương hệ sinh thái STEM. Đây là một trong những hoạt động nhằm triển khai thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về thúc đẩy giáo dục STEM và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới. Hệ sinh thái STEM tại NIC Hòa Lạc gồm phòng học STEM tham khảo và không gian trải nghiệm STEM với hệ thống trang thiết bị hiện đại gồm robot giáo dục, máy tính, máy in 3D, các thiết bị chế tác được thiết kế theo hướng mở, từ khu vực học tập, thực hành, chế tác, trải nghiệm công nghệ.

Trên nền tảng hạ tầng đó, NIC phối hợp các cơ quan, doanh nghiệp triển khai chương trình đào tạo, tập huấn, tổ chức hoạt động trải nghiệm, sự kiện… nhằm hình thành một hệ sinh thái STEM sống và hoàn chỉnh, gắn chặt với thực tiễn cũng như nhu cầu phát triển của đất nước. Theo ông Vũ Quốc Huy, Giám đốc NIC, việc hình thành hệ sinh thái STEM tại NIC Hòa Lạc là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước-nhà trườngdoanh nghiệp, thể hiện rõ tinh thần đồng hành, chia sẻ trách nhiệm trong phát triển giáo dục STEM trong bối cảnh mô hình này không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu mang tính chiến lược đối với mọi quốc gia hiện nay.

Định vị lại vai trò của các khu vực kinh tế

Theo các chuyên gia kinh tế, trong mô hình tăng trưởng mới, các khu vực kinh tế được phân vai rõ nét hơn. Nghị quyết số 79-NQ/TW khẳng định kinh tế nhà nước phải tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa họccông nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; còn theo tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/ TW, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, là lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Luật sư Nguyễn Hồng Chung, chuyên gia chính sách đầu tư, Chủ tịch Công ty Luật DVL Lawfirmnhận định, Nghị quyết số 79 mở ra cơ hội cấu trúc lại khu vực kinh tế nhà nước theo hướng chuẩn mực thị trường với trọng tâm là tập trung chiến lược, quản trị OECD, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Nếu sớm chuyển hóa Nghị quyết số 79 thành hành động, khu vực kinh tế nhà nước sẽ trở thành đầu tàu về quản trị, minh bạch và hiệu quả, tạo nền tảng cho công nghiệp hóa và chuyển đổi số. Như vậy, đóng góp của khu vực kinh tế nhà nước sẽ không nằm ở lợi thế quy mô mà ở nâng chuẩn quản trị, giảm chi phí vốn xã hội và kích hoạt các hệ sinh thái công nghiệp, công nghệ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Nghiên cứu và quản lý kinh tế Trung ương, trong giai đoạn cơ cấu lại hiện nay, doanh nghiệp nhà nước phải chọn đúng ngành nghề, lĩnh vực hoạt động, đi thẳng vào công nghệ mới, sản phẩm mới để kéo các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác cùng phát triển. Từ đó sẽ hình thành sếu đầu đàn cho nền kinh tế trên cơ sở những doanh nghiệp hiện có hoặc hình thành mới. Vị chuyên gia cũng kỳ vọng với sự đột phá về thể chế hiện nay và thế mạnh về nguồn nhân lực, vốn, công nghệ đang nắm giữ, khu vực doanh nghiệp nhà nước sẽ có điều kiện trỗi dậy, thật sự trở thành lực lượng dẫn dắt phát triển trong mô hình tăng trưởng mới.

Trong khi đó, kinh tế tư nhân đóng vai trò là động lực chủ yếu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, có nhiều dư địa để áp dụng công nghệ và tri thức vào sản xuất, kinh doanh để vươn lên trong cuộc cạnh tranh ra biển lớn. Để tạo hành lang pháp lý cho các vấn đề kinh tế mới, Chính phủ đang nỗ lực xây dựng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình kinh tế mới như trung tâm tài chính quốc tế, đặc khu kinh tế, khu thương mại tự do…, mở “đường băng cất cánh” cho các doanh nghiệp tư nhân.

Chỉ một tháng sau khi Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam được thành lập, ngày 4/2/2026, Trung tâm tài chính hàng không châu Á-Thái Bình Dương (AAFH) đặt tại Trung tâm tài chính Thành phố Hồ Chí Minh đã được kích hoạt, tạo nền tảng tài chính mới cho tăng trưởng hàng không khu vực trong bối cảnh ngành hàng không toàn cầu đang cấu trúc lại mạnh mẽ. Dự kiến đến năm 2035, AAFH sẽ thu hút các dòng đầu tư quốc tế với quy mô giao dịch khoảng 50 tỷ USD.

Trong mô hình tăng trưởng mới của nền kinh tế Việt Nam, các động lực tăng trưởng mới đang được hình thành rõ nét hơn, bắt đầu có những đóng góp thực chất vào tăng trưởng chung của nền kinh tế, đánh dấu sự chuyển đổi căn cơ từ mô hình phát triển theo chiều rộng, dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang phát triển theo chiều sâu, hướng đến năng suất, chất lượng và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.