AI và bài toán công bằng xã hội trong kỷ nguyên số

Hướng tới hệ sinh thái AI công bằng và bao trùm

Đây là một trong những nội dung trọng tâm được nhấn mạnh tại chuỗi thảo luận thuộc sáng kiến Thought Leaders Series của UNESCO, nơi quy tụ các học giả quốc tế và nhà hoạch định chính sách để cùng trao đổi, tìm kiếm cách tiếp cận công bằng và bền vững đối với các biến đổi lớn của thời đại.

Tối 5/5 (giờ địa phương), tại Trụ sở UNESCO ở Paris, Pháp đã diễn ra phiên thảo luận chuyên đề “Quản trị AI hiện đại: Các ưu tiên cho xã hội bao trùm và tăng cường khả năng chống chịu” trong khuôn khổ chương trình Thought Leaders Series, với sự tham dự của diễn giả chính là nhà khoa học người Pháp gốc Việt Lê Nguyên Hoàng, cùng đại diện UNESCO, các chuyên gia trong lĩnh vực AI và cộng đồng quan tâm.

Phát biểu khai mạc phiên thảo luận, ông Gustavo Merino, Giám đốc phụ trách Chính sách xã hội thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn tại UNESCO nhấn mạnh, các công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang biến đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế, thị trường lao động và cả cách thức con người tương tác với nhau.

Không chỉ dừng lại ở việc thay đổi phương thức làm việc hay giao tiếp, AI còn tác động trực tiếp đến quá trình ra quyết định, cách phân bổ cơ hội và thậm chí cả niềm tin vào các thể chế xã hội. Tuy nhiên, theo cảnh báo của UNESCO, những biến đổi này “không hề trung lập”.

Một mặt, công nghệ mở ra tiềm năng to lớn trong cải thiện dịch vụ công, mở rộng tiếp cận kinh tế và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Mặt khác, nếu thiếu các chính sách quản trị phù hợp, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng vốn đã tồn tại.

Thực tế cho thấy, sự chênh lệch về hạ tầng số, kỹ năng công nghệ và các thiên kiến trong hệ thống thuật toán đang khiến nhiều nhóm xã hội bị bỏ lại phía sau, bao gồm lao động phi chính thức, phụ nữ, người dân nông thôn và các cộng đồng yếu thế.

Từ thực tiễn đó, các chuyên gia tại UNESCO đặt ra ba câu hỏi mang tính nền tảng: Ai là người hưởng lợi từ chuyển đổi số? Ai phải gánh chịu chi phí? Làm thế nào để tiến bộ công nghệ thực sự phục vụ lợi ích xã hội?

Đây cũng chính là định hướng xuyên suốt của Chương trình Quản lý chuyển đổi xã hội (MOST) của UNESCO, nhằm hỗ trợ các quốc gia thành viên hiểu rõ tác động kinh tế-xã hội của các biến động lớn, từ biến đổi khí hậu, chuyển dịch dân số cho đến các công nghệ mới nổi như AI.

Đáng chú ý, UNESCO đã cùng hơn 190 quốc gia thông qua Khuyến nghị về đạo đức trí tuệ nhân tạo, đồng thời triển khai các công cụ đánh giá mức độ sẵn sàng nhằm giúp các nước xây dựng chính sách phù hợp với chuẩn mực toàn cầu.

Tác động xã hội ngày càng rõ nét của AI

Phiên thảo luận lần này mở đầu cho chu kỳ mới, tập trung vào mối quan hệ giữa quản trị công, đổi mới công nghệ và khả năng thích ứng của xã hội trước những bất định. Theo đó, mục tiêu không chỉ là phát triển các hệ thống AI hiệu quả và tiên tiến, mà còn phải bảo đảm các nguyên tắc công bằng, trách nhiệm giải trình và tính bao trùm, qua đó hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn.

Là diễn giả chính tại phiên thảo luận, Tiến sĩ Lê Nguyên Hoàng cho rằng, để hiểu đúng về AI hiện đại, cần quay lại khái niệm nền tảng do Alan Turing đề xuất từ năm 1950 về “trò chơi bắt chước” - tiền đề của các mô hình trí tuệ nhân tạo ngày nay.

Theo đó, AI trước hết học cách mô phỏng hành vi và ngôn ngữ của con người. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, các hệ thống AI không chỉ dừng lại ở việc bắt chước, mà còn được thiết kế để tối ưu hóa các mục tiêu cụ thể, đặc biệt là mức độ tương tác của người dùng.

Thực tế cho thấy, nhiều nền tảng số lớn vận hành dựa trên mô hình kinh tế chú trọng thu hút sự chú ý, trong đó AI đóng vai trò trung tâm trong việc đề xuất nội dung và tối đa hóa thời gian người dùng tiếp cận nền tảng. Điều này khiến AI trở thành một công cụ có ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi xã hội và cách thức hình thành dư luận.

Theo ông Lê Nguyên Hoàng, một trong những vấn đề đáng quan ngại hiện nay là sự suy giảm năng lực tư duy độc lập khi con người ngày càng phụ thuộc vào các hệ thống tự động trong học tập, làm việc và ra quyết định.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc sử dụng quá mức công cụ số có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, tư duy phản biện và năng lực giải quyết vấn đề. Trong lĩnh vực giáo dục, hiện tượng học sinh-sinh viên phụ thuộc vào công cụ tạo nội dung đang đặt ra thách thức mới đối với phương pháp dạy và học truyền thống.

Bên cạnh đó, các hệ thống AI cũng có thể góp phần gia tăng những vấn đề tâm lý xã hội như căng thẳng, cô lập và lệ thuộc thông tin, khi người dùng bị cuốn vào các “vòng lặp nội dung” do thuật toán điều hướng.

Ở cấp độ rộng hơn, AI đang tạo ra những thách thức mới đối với an ninh mạng và không gian thông tin công cộng. Các hệ thống AI có thể bị khai thác cho mục đích xấu như tấn công mạng, lừa đảo hoặc tạo lập thông tin sai lệch trên quy mô lớn. Đồng thời, sự phát triển của công nghệ tạo nội dung giả (deepfake) làm gia tăng nguy cơ xâm phạm danh dự, quyền riêng tư và niềm tin xã hội.

Đáng chú ý, các thuật toán gợi ý nội dung hiện nay có xu hướng khuếch đại những thông tin gây tranh cãi hoặc cực đoan, do đây là những nội dung có khả năng thu hút tương tác cao. Điều này vô hình trung góp phần làm gia tăng sự phân cực trong xã hội và làm suy yếu đối thoại công.

Tạo lập hệ sinh thái AI phục vụ lợi ích cộng đồng

Một vấn đề được nhấn mạnh tại diễn đàn là xu hướng tập trung “quyền lực” vào một số ít tập đoàn công nghệ lớn, khi các hệ thống AI và nền tảng số ngày càng chi phối hạ tầng thông tin toàn cầu.

Theo chuyên gia Lê Nguyên Hoàng, điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng cơ chế quản trị minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh trong không gian số.

Các quy định mới của Liên minh châu Âu như Đạo luật Dịch vụ số (DSA) hay Đạo luật Thị trường số (DMA) được xem là những bước đi nhằm kiểm soát rủi ro hệ thống và hạn chế tình trạng độc quyền trong lĩnh vực công nghệ số.

Từ góc độ chính sách, Lê Nguyên Hoàng nhấn mạnh sự cần thiết phải tái định hướng phát triển AI theo hướng phục vụ lợi ích xã hội rộng lớn hơn, thay vì chỉ tối ưu hóa lợi ích thương mại.

Tiến sĩ Toán học sinh năm 1987 cho rằng, cần thúc đẩy các hệ thống thông tin minh bạch hơn, tăng khả năng kiểm soát của người dùng đối với nội dung được đề xuất, đồng thời giảm phụ thuộc vào các thuật toán tập trung.

Các nguyên tắc như minh bạch, khả năng kiểm chứng thông tin, giảm thao túng hành vi và tăng cường trách nhiệm giải trình được coi là nền tảng cho một không gian số lành mạnh hơn.

Trả lời các câu hỏi của đại biểu tham dự phiên thảo luận, ông Lê Nguyên Hoàng nhấn mạnh rằng khoa học không thể tách rời trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh phần lớn nghiên cứu AI hiện nay được tài trợ bởi khu vực công nghệ, cần đặt lại câu hỏi về định hướng ưu tiên nghiên cứu và mục tiêu phục vụ của khoa học.

Ông cho rằng nghiên cứu khoa học cần hướng tới phục vụ xã hội, đặc biệt là củng cố nền tảng dân chủ và bảo đảm lợi ích cộng đồng trong kỷ nguyên số, thay vì chỉ tập trung vào các mục tiêu thương mại.

Kết thúc phiên thảo luận, ông Irakli Khodeli, Trưởng đại diện Chương trình Quản lý chuyển đổi xã hội (MOST) của UNESCO nhấn mạnh tinh thần xuyên suốt của Thought Leaders Series: Khoa học và công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong khuôn khổ phục vụ con người và xã hội.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, yêu cầu đặt ra không chỉ là thúc đẩy đổi mới sáng tạo, mà còn là xây dựng các cơ chế quản trị phù hợp để bảo đảm AI phát triển an toàn, có trách nhiệm và vì lợi ích chung của toàn xã hội.