Tạo dữ liệu DNA, thúc đẩy công nghệ sinh học biển

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang đầu tư mạnh mẽ vào các cơ sở dữ liệu sinh học biển và nguồn gene bản địa, việc hình thành cơ sở dữ liệu DNA cho sinh vật biển Việt Nam là bước đi quan trọng nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cơ bản, đồng thời tạo nền tảng cho hướng nghiên cứu liên ngành.

Lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các nhà khoa học Liên bang Nga khảo sát, thu thập dữ liệu nghiên cứu về Biển Đông. (Ảnh: HIẾU LIÊN)
Lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các nhà khoa học Liên bang Nga khảo sát, thu thập dữ liệu nghiên cứu về Biển Đông. (Ảnh: HIẾU LIÊN)

Việt Nam sở hữu tài nguyên sinh vật biển phong phú, với mức độ đa dạng sinh học cao trong khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Các hệ sinh thái biển ghi nhận khoảng 11.000-12.000 loài sinh vật, trong đó nhiều nhóm động vật không xương sống như hải miên, da gai, thân mềm là tài nguyên sinh học giàu tiềm năng, chứa các hợp chất tự nhiên có giá trị cho dược học, vật liệu và công nghệ sinh học biển.

Bởi vậy, việc xây dựng cơ sở dữ liệu DNA cho sinh vật biển không chỉ hỗ trợ định danh loài, nghiên cứu đa dạng sinh học mà còn tạo nền tảng dữ liệu quan trọng cho các hướng nghiên cứu liên ngành, mang ý nghĩa chiến lược đối với phát triển khoa học và công nghệ biển trong dài hạn.

Theo các nhà khoa học Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong nhiều thập niên qua, nghiên cứu sinh vật biển tại Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực, nhất là trong hóa học các hợp chất thiên nhiên. Tuy nhiên, việc định danh chính xác loài vẫn là thách thức lớn do nhiều loài có hình thái tương đồng, khó phân biệt bằng phương pháp truyền thống.

Các công cụ sinh học phân tử, nhất là phân loại phân tử dựa vào mã vạch DNA, đã trở thành phương pháp hiệu quả hỗ trợ định danh loài và nghiên cứu đa dạng sinh học. Phân loại phân tử là phương pháp xác định loài dựa vào trình tự DNA đặc thù hay mã vạch DNA của loài. Việc phát triển mã vạch DNA và xây dựng cơ sở dữ liệu tham chiếu cho sinh vật biển có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá nhanh đa dạng sinh học, hỗ trợ nhận diện các loài khó phân biệt hoặc các mẫu vật không nguyên vẹn, cũng như định danh sinh vật ở mọi giai đoạn phát triển, kể cả ấu trùng. Phương pháp này đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, giám sát loài xâm lấn và bảo đảm tính xác thực của nguồn sinh vật biển.

Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới đang triển khai nhiều chương trình quy mô lớn nhằm xây dựng thư viện mã vạch DNA cho sinh vật ở phạm vi toàn cầu. Các cơ sở dữ liệu này được xem như hạ tầng dữ liệu sinh học quan trọng, phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học, quản lý tài nguyên và phát triển khoa học, công nghệ. Cùng với xu hướng này, việc xây dựng cơ sở dữ liệu DNA cho sinh vật biển ở Việt Nam không chỉ phục vụ phân loại, đánh giá đa dạng sinh học mà còn tạo nền tảng cho nghiên cứu nguồn hợp chất thiên nhiên và nguồn gene biển.

Từ yêu cầu thực tiễn này, nhiệm vụ khoa học và công nghệ “Nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu DNA cho một số nhóm động vật không xương sống (hải miên, da gai, thân mềm) có giá trị ở biển Việt Nam” đã được triển khai giai đoạn 2023-2025 tại Viện Hóa học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), do Tiến sĩ Trần Mỹ Linh làm chủ nhiệm. Đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên được triển khai bài bản, hệ thống đối với ba nhóm động vật không xương sống biển có giá trị ở Việt Nam.

Theo Tiến sĩ Trần Mỹ Linh, lần đầu tiên, cơ sở dữ liệu mã vạch DNA đã được xây dựng cho 109 loài thuộc các nhóm hải miên, da gai và thân mềm, với các trình tự được kiểm chứng thông qua kết hợp chặt chẽ giữa đặc điểm hình thái và dữ liệu di truyền. Toàn bộ các trình tự đặc trưng đã được đăng ký trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như NCBI và BOLD (Barcode of Life Database), đồng thời được cấp mã định danh BIN (Barcode Index Number).

Đáng chú ý, mỗi loài đều có ít nhất một trình tự DNA đặc trưng được xác lập, trong đó có những loài lần đầu có dữ liệu tham chiếu trên hệ thống quốc tế. Song song, nhóm nghiên cứu đã xây dựng cơ sở dữ liệu trực tuyến tại www.dnabien.vn, cung cấp thông tin về mã vạch DNA, đặc điểm hình thái và vị trí thu mẫu với giao diện song ngữ Việt-Anh.

Một điểm mới đáng chú ý của nhiệm vụ là việc mở rộng nghiên cứu sang giải trình tự và phân tích hệ gene phiên mã của một số loài sinh vật biển có tiềm năng ứng dụng trong lĩnh vực y dược. Những kết quả nghiên cứu đã được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế và trong nước, góp phần nâng cao sự hiện diện của dữ liệu sinh vật biển Việt Nam trong cộng đồng khoa học quốc tế.

Theo nhận định của các chuyên gia, kết quả nghiên cứu cho thấy vai trò quan trọng của nghiên cứu cơ bản trong việc hình thành các nền tảng dữ liệu khoa học phục vụ phát triển công nghệ trong tương lai. Kỹ thuật DNA barcoding tuy không phải công nghệ lõi phức tạp, nhưng dữ liệu DNA của sinh vật bản địa và các thư viện mã vạch sinh học lại là nguồn dữ liệu chiến lược lâu dài, có thể được xem như một dạng hạ tầng dữ liệu sinh học quốc gia phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học, quản lý tài nguyên sinh vật và phát triển các ngành khoa học, công nghệ liên quan tài nguyên biển.

Những kết quả bước đầu nêu trên đã góp phần vào việc xây dựng nền tảng khoa học vững chắc phục vụ phát triển khoa học, công nghệ biển của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Có thể bạn quan tâm

[Infographic] Xu hướng vi phạm và các phương thức, thủ đoạn mới trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

[Infographic] Xu hướng vi phạm và các phương thức, thủ đoạn mới trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đang có xu hướng gia tăng với nhiều phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, gây nhiều khó khăn cho công tác phát hiện, xử lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như môi trường cạnh tranh lành mạnh.

[Video] Còn khoảng 34 triệu thuê bao chưa xác nhận chính chủ

[Video] Còn khoảng 34 triệu thuê bao chưa xác nhận chính chủ

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, việc triển khai Thông tư 08/2026 hướng dẫn việc xác thực thông tin thuê bao di động mặt đất trong tháng 4 vừa qua đã phát hiện có gần 900.000 thuê bao không chính chủ, 60 triệu thuê bao đã xác nhận sử dụng chính chủ và còn khoảng 34 triệu thuê bao vẫn chưa xác nhận.

Công tác dự báo và cảnh báo sớm chính là “tuyến phòng thủ” đầu tiên, giữ vai trò quyết định trong bảo vệ tính mạng người dân và tài sản. (Ảnh: TRỌNG TÙNG)

Rút ngắn thời gian phản ứng với thiên tai

Việc cảnh báo thiên tai sẽ chỉ thật sự hiệu quả khi thông tin nguy hiểm đến đúng người, đúng nơi và đúng thời điểm. Các mô hình tháp báo lũ thông minh và mạng quan trắc tự động đang giúp việc đưa dữ liệu về ngập lụt tới cộng đồng nhanh hơn, rút ngắn thời gian phản ứng của người dân khi thiên tai xảy ra.

Đào tạo an ninh mạng tại CyRadar giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực phòng thủ.

Tăng năng lực phòng vệ của doanh nghiệp

Chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội tăng trưởng cho doanh nghiệp Việt Nam nhưng cũng kéo theo những rủi ro an ninh mạng phức tạp. Khi dữ liệu trở thành tài sản chiến lược, khả năng bảo vệ hệ thống và thông tin không còn là vấn đề kỹ thuật mà trở thành năng lực phòng vệ quan trọng đối với mỗi doanh nghiệp.

Hoạt động nghiên cứu tại Phòng Thí nghiệm trọng điểm Công nghệ Lọc, Hóa dầu (Viện Hóa học công nghiệp Việt Nam).

Đầu tư hạ tầng nghiên cứu cho công nghệ chiến lược

Phát triển hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia là một trong những giải pháp để hiện thực hóa mục tiêu đột phá về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết 57-NQ/TW. Thực trạng lạc hậu về công nghệ đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tổ chức lại hạ tầng nghiên cứu theo hướng tập trung, đồng bộ và hiệu quả.

Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Công an thành phố Đà Nẵng đấu tranh tội phạm trên không gian mạng. (Ảnh: Công Vinh)

Nâng cao ý thức làm chủ, bảo vệ không gian mạng

Tại Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm tiếp tục khẳng định chủ trương của Đảng về bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại, hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới, khi nhấn mạnh yêu cầu: Tự chủ chiến lược, có năng lực kiểm soát rủi ro, có thể chế vững, có trật tự xã hội ổn định, có sự hội nhập quốc tế sâu rộng...

UAV được thử nghiệm phun thuốc cho cây cà-phê tại xã Mường Ảng, tỉnh Điện Biên.

Cơ chế sandbox đã sang giai đoạn triển khai thực tế

Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, bên cạnh chuẩn bị cấp phép mô hình thử nghiệm có kiểm soát đầu tiên về phát triển kinh tế tầm thấp, ứng dụng phương tiện bay không người lái (UAV) tại tỉnh Điện Biên, một số địa phương, doanh nghiệp cũng bày tỏ quan tâm đến việc triển khai thử nghiệm mô hình sandbox.

Định vị vị thế Việt Nam trên bản đồ sở hữu trí tuệ toàn cầu

Định vị vị thế Việt Nam trên bản đồ sở hữu trí tuệ toàn cầu

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, sở hữu trí tuệ ngày càng khẳng định vai trò là một trụ cột quan trọng của nền kinh tế tri thức. Những năm qua, Việt Nam đã chủ động hoàn thiện thể chế, từng bước xây dựng hệ thống sở hữu trí tuệ tương thích với chuẩn mực quốc tế và đạt được nhiều kết quả tích cực.