Nuôi dưỡng nhân cách trẻ em trong thời đại số

Một thế hệ trẻ em đang lớn lên cùng điện thoại thông minh, mạng xã hội, trò chơi trực tuyến và trí tuệ nhân tạo, đặt ra những thách thức chưa từng có đối với gia đình và xã hội. Chia sẻ với Báo Nhân Dân, TS Nguyễn Tường Bách phân tích những vấn đề về giáo dục nhân cách, sức khỏe tinh thần, an toàn số và vai trò của gia đình trong việc nuôi dưỡng trẻ em thời đại.

Cha mẹ cần đồng hành cùng con trên không gian mạng. Ảnh: NAM HẢI
Cha mẹ cần đồng hành cùng con trên không gian mạng. Ảnh: NAM HẢI

Phóng viên (PV): Thưa ông, đâu là những thay đổi đáng lo ngại nhất đối với quá trình hình thành nhân cách và phát triển đời sống nội tâm của trẻ em trong thời đại công nghệ?

71.jpg

TS Nguyễn Tường Bách: Theo tôi, có hai khác biệt lớn so với trước đây. Thứ nhất, thông tin ngày nay quá nhiều, không rõ nguồn gốc, khó phân biệt tốt, xấu. Thứ hai, với trí tuệ nhân tạo, mọi “giải pháp” hầu như có sẵn mà không cần nhiều nỗ lực tư duy của bản thân. Đó là hai yếu tố bất lợi đối với sự phát triển của trẻ em.

Khi bị lung lạc bởi những thông tin sai trái hay quá bị các nhu cầu vật chất cám dỗ, trẻ em và thanh thiếu niên dễ đánh mất những giá trị cao đẹp mà con người cần được tiếp cận từ sớm. Cùng với đó, các phương tiện của trí tuệ nhân tạo luôn sẵn sàng trợ giúp, liệu con người còn chịu rèn luyện chính mình để trở thành người có năng lực đích thực?

Việc giới trẻ bị cuốn hút vào thế giới ảo là vấn đề chung trên thế giới, không chỉ ở nước ta. Các em đánh mất rất nhiều thời gian và ý thức về sự phát triển bản thân, trong một số trường hợp còn mất cả sự kết nối với gia đình, cha mẹ. Tính ẩn danh trên internet, mạng xã hội cũng tạo điều kiện cho những hành vi xấu, khiến thanh thiếu niên phải đối diện với nhiều áp lực và tác động tiêu cực.

PV: Không ít trẻ em được chăm lo đầy đủ về vật chất, được đầu tư học hành nhưng vẫn cảm thấy cô đơn, bất an. Theo ông, gia đình cần làm gì để bù đắp những thiếu hụt trong đời sống tinh thần của trẻ?

TS Nguyễn Tường Bách: Không có con đường nào khác, cha mẹ phải dành thời gian, công sức chăm sóc con cái. Thanh thiếu niên luôn cần có người để tâm sự. Thông tin bên ngoài càng nhiều, các em càng cần người để chia sẻ, cùng suy xét, phán đoán. Trong khi đó, phụ huynh ngày nay lại có ít thời gian dành cho con trẻ. Điều đáng nói là bản thân họ cũng bị thế giới ảo cuốn hút.

Theo tôi, cha mẹ phải trở lại với gia đình và con cái, để cả chính mình lẫn con mình không bị lệ thuộc vào thế giới ảo. Khi coi con mình như bạn, ta nâng các em lên và cũng nâng lên chính mình.

PV: Trước những nguy cơ trên không gian mạng, làm thế nào để cha mẹ vừa bảo vệ con, vừa giúp trẻ hình thành năng lực tự chủ, thay vì chỉ dựa vào sự kiểm soát và cấm đoán?

TS Nguyễn Tường Bách: Đây là câu hỏi khó, không thể có câu trả lời chung mà tùy thuộc vào khả năng và đặc điểm của từng đứa trẻ. Trước hết, cha mẹ phải hiểu con mình và thiên hướng của con. Trong công việc này, sự giận dữ, roi vọt, cấm đoán không phải là những phương tiện đúng đắn.

Điều đáng cho trẻ học nhất là hiểu được quan hệ nhân quả, hiểu rằng nếu nói hay làm như thế này thì sẽ dẫn đến hậu quả như thế nào. Trong sự chỉ bảo đó cần có lòng thương yêu, kỹ năng tư duy và suy luận của cha mẹ. Nhà trường cũng phải tham gia vào quá trình này để dạy trẻ biết phân biệt đúng, sai, thiện, ác.

PV: Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng có khả năng đảm nhiệm nhiều công việc trí óc của con người, theo ông, đâu là những giá trị cốt lõi mà giáo dục cần tập trung vun đắp cho thế hệ trẻ?

TS Nguyễn Tường Bách: Trên thế giới, nhiều người đã tự hỏi: Trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, trẻ em còn nên học gì nữa khi đã có công cụ làm thay mình nhiều việc? Ngày xưa, máy móc thay thế sức mạnh cơ bắp, con người chuyển sang điều khiển máy móc. Ngày nay, với trí tuệ nhân tạo, ngay cả việc điều khiển máy móc cũng có thể không còn cần đến sự can thiệp trực tiếp của con người. Thế thì con người phải học gì? Theo tôi, con người phải trở lại học đạo đức để điều khiển bộ óc tư duy của trí tuệ nhân tạo. Chỉ có đạo đức mới điều khiển được tư duy. Không chỉ trẻ em, con người cần học lại những bài học đạo đức đã bị lãng quên từ lâu.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!

TS Nguyễn Tường Bách là nhà văn, nhà nghiên cứu triết học, Phật giáo, hiện sống tại Đức. Ông là tác giả của nhiều tác phẩm như "Mùi hương trầm", "Lưới trời ai dệt", "Đêm qua sân trước một nhành mai", "Mộng đời bất tuyệt"… đồng thời là dịch giả của các tác phẩm "Đạo của vật lý", "Con đường mây trắng", "Đối diện cuộc đời", "Thiền trong nghệ thuật bắn cung"…