Đầu tư xây dựng trường học ở vùng biên đang mở ra cơ hội tiếp cận giáo dục tốt hơn cho học sinh, nhưng để những ngôi trường thật sự phát huy hiệu quả vẫn cần một chính sách đầu tư dài hạn, phù hợp đặc thù địa bàn. Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi ý kiến với TS Chu Mạnh Hùng, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, về bài toán nguồn lực, cơ chế chính sách, giám sát đầu tư và mục tiêu tạo nguồn nhân lực cho vùng biên.
Phóng viên (PV): Đầu tư xây dựng trường học ở vùng biên không chỉ là câu chuyện giáo dục mà còn liên quan đến bảo đảm an sinh xã hội và phát triển nguồn nhân lực tại chỗ. Theo ông, chính sách hiện nay đã đủ để tạo ra một mặt bằng cơ hội học tập công bằng giữa học sinh vùng biên và học sinh ở các đô thị hay chưa?
TS Chu Mạnh Hùng: Việt Nam là thành viên Công ước quyền trẻ em năm 1989 (CRC) và Việt Nam đã nội luật hóa CRC vào hệ thống pháp luật quốc gia, trong đó có quyền được học tập; vì vậy, trẻ em ở khu vực biên giới có quyền học tập như trẻ em ở đồng bằng, đô thị nhưng điều kiện để thực hiện quyền đó lại khác nhau. Học sinh ở đồng bằng, nhất là ở đô thị thuận lợi hơn trong tiếp cận trường học bởi khoảng cách và phương tiện; có điều kiện hơn về hạ tầng số, thư viện, các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm cũng như thầy, cô giáo. Vì vậy, mục tiêu chính sách không chỉ là bảo đảm có trường, có lớp, có giáo viên và có học sinh đến trường mà còn hướng tới bảo đảm khả năng phát triển của người học; bù đắp bất lợi và tạo cơ hội phát triển.
PV: Qua hoạt động giám sát, theo ông, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay trong việc xây dựng và duy trì các trường học ở vùng biên là thiếu nguồn lực đầu tư, cơ chế phân bổ ngân sách, quỹ đất, đội ngũ giáo viên hay chính sách chưa phù hợp đặc thù địa bàn?
TS Chu Mạnh Hùng: Nguồn lực đầu tư, cơ chế phân bổ ngân sách, quỹ đất, đội ngũ giáo viên đều là các yếu tố trong một chỉnh thể cho sự phát triển đột phá giáo dục và đào tạo. Thực tế cho thấy, để xây dựng một phòng học ở miền núi chi phí xây dựng lớn hơn nhiều ở đồng bằng bởi khoảng cách, chi phí vận chuyển và tính không sẵn có. Vì vậy, không thể tư duy phân bổ nguồn lực trên học sinh và tổng số học sinh như ở đồng bằng hoặc đô thị mà cần dựa trên mức độ khó khăn, chi phí thực tế để bảo đảm nhà trường hoạt động có chất lượng thay vì dựa vào số lượng. Khu vực biên giới dân cư thưa thớt nhưng quỹ đất xây dựng trường học đủ tiêu chuẩn cũng là bài toán thực tế bởi đặc thù là sự chia cắt của địa hình. Có trường, có lớp, có học sinh nhưng phải có đội ngũ nhà giáo để tổ chức dạy và học; hơn nữa, trường học ở khu vực biên giới được đầu tư xây dựng nhưng chi phí để vận hành cơ sở vật chất và duy trì chất lượng giáo dục là điểm căn cốt và cần đến chính sách mang tính chiến lược trong tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của đất nước cũng như địa phương.
PV: Theo ông, chính sách đầu tư cho trường học vùng biên cần được thiết kế như thế nào để tránh tình trạng “có trường nhưng chưa đủ điều kiện để dạy và học”?
TS Chu Mạnh Hùng: Để thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, trường học phải có đầy đủ cơ sở vật chất, hạ tầng và trang thiết bị. Vì vậy, đầu tư cho trường học phải trọn gói và theo vòng đời chứ không thuần túy là dự án xây dựng. Trường học cần đồng bộ hạ tầng, cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhà vệ sinh, nước sạch, khu vực tổ chức các môn học đặc thù, khu phụ trợ… nên cần nguồn lực để bảo trì, nâng cấp, thay thế thiết bị tăng hiệu quả và tuổi thọ công trình. Quan trọng là tạo được môi trường cho học sinh và tiếp cận giáo dục một cách bình đẳng của trẻ em khu vực biên giới được hiện thực hóa.
PV: Từ góc độ lập pháp và giám sát, Quốc hội có thể làm gì để bảo đảm nguồn lực dành cho giáo dục vùng biên trở thành một chính sách lâu dài, ổn định và có khả năng giải quyết những bất bình đẳng giáo dục mang tính đặc thù của khu vực này?
TS Chu Mạnh Hùng: Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; ngay sau đó, Quốc hội với chức năng lập pháp đã ban hành 1 nghị quyết, 1 luật và sửa đổi bổ sung 3 luật. Thể chế để đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã hoàn thiện và đã tạo được nền tảng ban đầu; riêng khu vực biên giới đã có kết luận của Bộ Chính trị để xây dựng các trường nội trú liên cấp (đã khánh thành hơn 100 trường) tạo cơ hội bình đẳng cho trẻ em khu vực này trong tiếp cận giáo dục. Về lâu dài, cần thiết phải có nghị quyết riêng về đầu tư nguồn lực cho giáo dục khu vực biên giới, xác định rõ trách nhiệm của Trung ương, địa phương trong việc bảo đảm công bằng về cơ hội giáo dục; có cơ chế, chính sách linh hoạt phù hợp đặc thù khu vực biên giới. Quốc hội tạo thể chế và nguồn lực, đồng thời giám sát quá trình thực hiện, phân bổ nguồn lực nhưng quan trọng nhất là Quốc hội giám sát kết quả và tác động của chính sách: Sự thay đổi của giáo dục khu vực biên giới, cơ hội bình đẳng trong tiếp cận giáo dục, sự cải thiện chất lượng giáo dục và sự gắn bó với nghề của đội ngũ nhà giáo.
PV: Nếu coi mỗi ngôi trường ở vùng biên là một khoản đầu tư cho tương lai của chính địa bàn đó, theo ông, cần có thêm những chính sách gì để học sinh sau khi được học tập tốt có thể trở thành nguồn nhân lực quay trở lại xây dựng quê hương?
TS Chu Mạnh Hùng: Mỗi ngôi trường được xây dựng ở khu vực biên giới là sự đầu tư của Nhà nước cho địa bàn. Xây dựng trường học không chỉ để học sinh đến trường, không chỉ trả lời câu hỏi cơ hội bình đẳng tiếp cận giáo dục của trẻ em giữa các vùng miền. Điều quan trọng nhất là ngôi trường giúp học sinh phát triển năng lực để các em làm chủ bản thân trong tương lai và đóng góp cho sự phát triển của cộng đồng, của đất nước. Giáo dục phổ thông không đơn lẻ mà là tiền đề cho giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và việc làm. Do đó, nội dung giáo dục của trường phổ thông khu vực biên giới cũng cần tăng cường kỹ năng, hướng nghiệp phù hợp điều kiện của khu vực. Chính sách học bổng, đặt hàng đào tạo và tạo/hỗ trợ việc làm đối với những ngành nghề địa phương thiếu nhân lực. Việc làm, thu nhập và môi trường phát triển nghề nghiệp sẽ tạo sức hút đối với nguồn nhân lực có chất lượng; chính sách phát triển giáo dục phải được đặt trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.
PV: Quốc hội có quyền quyết định ngân sách và thực hiện giám sát tối cao. Vậy với những địa bàn mà điều kiện giáo dục còn chênh lệch rất xa, chúng ta có cần một cơ chế giám sát riêng để bảo đảm mỗi đồng ngân sách đầu tư cho giáo dục đến được với học sinh và tạo ra thay đổi về chất lượng giáo dục hay không?
TS Chu Mạnh Hùng: Quyết định ngân sách và thực hiện giám sát tối cao là thẩm quyền của Quốc hội tại kỳ họp của Quốc hội trong việc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, nghị quyết của Quốc hội. Đầu tư cho giáo dục khu vực biên giới là lĩnh vực đặc thù cần ưu tiên, vì vậy giám sát chuyên đề của Quốc hội cũng hết sức cần thiết và phù hợp. Mục đích của giám sát nhằm trả lời câu hỏi: Ngân sách và nguồn lực đầu tư có được sử dụng đúng mục đích hay không và có tạo ra sự thay đổi thực chất của giáo dục thông qua các chỉ số đầu ra và tác động tới sự phát triển của khu vực, địa phương. Hoạt động giám sát thể hiện trách nhiệm của cơ quan quyền lực, trách nhiệm giải trình của chủ thể chịu sự giám sát; tăng cường tính minh bạch, công khai và kiểm soát quyền lực. Bởi lẽ, mỗi đồng ngân sách nhà nước đầu tư đều là đóng góp của người dân và doanh nghiệp; đóng góp ấy cho khu vực biên giới, nơi còn có nhiều khó khăn, được đo bằng sự tiến bộ của học sinh, chất lượng giáo dục và sự phát triển bền vững của cộng đồng.
PV: 10-15 năm nữa, khi nhìn lại những ngôi trường được xây dựng hôm nay ở vùng biên, theo ông, đâu mới là thước đo cho thấy chúng ta đã đầu tư đúng và đủ: Những ngôi trường khang trang hơn, tỷ lệ học sinh được đến trường cao hơn, hay việc chính những học sinh hôm nay trở thành nguồn nhân lực góp phần xây dựng quê hương, giữ đất và phát triển vùng biên?
TS Chu Mạnh Hùng: Ngôi trường khang trang, tỷ lệ học sinh đến trường cao hay nguồn nhân lực góp phần xây dựng địa bàn đều là những kết quả tích cực của chính sách đầu tư của Nhà nước. Khu vực biên giới cần những ngôi trường như vậy để thu hút học sinh nhưng sau một thập kỷ không tạo ra sự thay đổi về chất lượng giáo dục, nguồn nhân lực vẫn phải đi nơi khác thì hiệu quả đầu tư chưa đạt được mục tiêu như kỳ vọng. Vì vậy, trường lớp, thầy cô, trang thiết bị là điều kiện bảo đảm và kết quả của giáo dục là khả năng tiếp cận giáo dục các cấp, duy trì số lượng học sinh và cải tiến chất lượng. Về dài hạn, từ ngôi trường ấy học sinh tốt nghiệp tiếp tục được đào tạo nghề, có khả năng tìm kiếm việc làm, quay trở lại xây dựng quê hương. Vì vậy, chính sách đầu tư hôm nay phải hướng tới giá trị bền vững cho tương lai góp phần phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh khu vực biên giới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
Mở cánh cửa tương lai cho học sinh vùng biên (kỳ 1)
Mở cánh cửa tương lai cho học sinh vùng biên (kỳ 2)
