Người kể chuyện từ phòng mổ

Khởi nguồn ý tưởng

Tuổi Bính Ngọ, Vũ Hải Sơn thuộc thế hệ 6x, sinh ra trong thời kỳ đất nước còn nhiều khó khăn, nhưng khát vọng học tập và cống hiến đã đưa anh đến hai ngã rẽ song song: Khoa Văn của Trường đại học Sư phạm (niên khóa 1984-1988) và sau đó là khoa Y, Trường đại học Y D ược TP Hồ Chí Minh (niên khóa 1988-1994).

Thời sinh viên, anh cộng tác cho nhiều tờ báo nổi tiếng: Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Mực Tím, Hoa Học Trò… Những bài viết của Sơn không chỉ mang hơi thở của tuổi trẻ mà còn phản ánh sự nhạy bén trong quan sát, khả năng kể chuyện bằng ngôn từ giàu hình tượng. Chính những năm tháng ấy đã rèn cho anh đôi mắt tinh tế - đôi mắt sau này trở thành “ống kính” nhìn vào thế giới y khoa.

GS, TS, bác sĩ (BS) Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh nói về BS, nhiếp ảnh gia Vũ Hải Sơn: “Trong phòng mổ, chúng tôi thường chỉ thấy dao mổ, chỉ khâu, cầm máu và áp lực... Nhưng qua ống kính của anh, chúng tôi nhận ra rằng, mỗi ca phẫu thuật đều là câu chuyện về sự sống, về sự hồi sinh. Những bức ảnh của anh giúp chúng tôi nhận thức sâu sắc về giá trị của sự sống, niềm hy vọng và cả tấm lòng của người thầy thuốc dành cho người bệnh trong từng khoảnh khắc. Anh đã biến công việc đầy thử thách đó thành một tác phẩm nghệ thuật về lòng nhân ái”.

Năm 1994, khi NGND, GS, TS, BS Nguyễn Đình Hối và cộng sự xúc tiến thành lập Phòng khám đa khoa - tiền thân của Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh ngày nay - từ đó, Vũ Hải Sơn nảy ra ý tưởng cho dự án nhiếp ảnh y khoa lâu dài. Và, BS Vũ Hải Sơn bắt đầu chụp ảnh hoạt động chuyên môn, nghiên cứu khoa học… tại Phòng khám đa khoa và bệnh viện xuyên suốt đến ngày nay đã hơn ba thập niên. Anh đã chụp ảnh và lưu giữ cả một kho tư liệu sống động về tiến trình chuyển đổi số, bệnh án điện tử, các kỹ thuật mới trong chẩn đoán và điều trị. Những bức ảnh của anh không đơn thuần minh họa báo chí hay phục vụ nội bộ, mà nó trở thành “chứng nhân” lịch sử của ngành y.

Vào những ngày đầu thu, tại một quán cà-phê bên dòng Nhiêu Lộc, chúng tôi có dịp trò chuyện. Sơn bộc bạch: “Khi tôi học ngành y, tôi hiểu sâu sắc về sự hữu hạn của đời người, về quy luật bất biến sinh lão bệnh tử mà ai cũng phải trải qua. Khi thực hành lâm sàng tại các bệnh viện, tôi chứng kiến những tấm lòng nhân ái của các thầy thuốc dành cho bệnh nhân. Được trực tiếp quan sát các ca phẫu thuật ghép tạng tại Bệnh viện Đại học Y Dược, tôi xúc động khi nhìn thấy nghĩa cử cao thượng, bác ái của các gia đình người hiến tạng. Họ can đảm vượt qua sự mất mát người thân để trao cơ hội sống cho những người bệnh đang chờ được hiến tạng. Điều đó đã nung nấu và khích lệ tôi phải theo dõi và luôn bám sát các ca phẫu thuật ghép tạng để “bắt” được những khoảnh khắc quý giá và xúc động trong hành trình thực hiện dự án nhiếp ảnh y khoa dài hơi này”.

Bên cạnh những ca ghép tạng lịch sử

PGS, TS, BS Nguyễn Hoàng Bắc, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh chia sẻ: “32 năm qua, BS Vũ Hải Sơn đã lưu giữ cho ngành y một kho tư liệu vô giá. Những bộ ảnh về phẫu thuật ghép gan, ghép thận, ghép tim, đã chứng minh cho sự tiến bộ của y học Việt Nam và tinh thần, tình cảm của đội ngũ thầy thuốc dành cho người bệnh. Tôi tin rằng, mai này khi thế hệ sau nhìn lại, họ sẽ thấy được cả một hành trình gian nan, kỳ diệu mà BS Sơn đã khắc ghi bằng lòng yêu nghề và sự kiên trì không mệt mỏi”.

Từ năm 1994 đến 2026, BS Sơn đã thực hiện hàng loạt phóng sự ảnh, lưu trữ tư liệu về các ca ghép tạng lịch sử tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh. Ghép gan: BS Sơn ghi lại ca phẫu thuật ghép gan đầu tiên thành công tại bệnh viện (năm 2018). Sau đó, BS Sơn tiếp tục theo dõi và chụp ảnh hơn 130 ca ghép gan cho đến tháng 8/2026. Ghép thận: Bộ ảnh về ca phẫu thuật ghép thận thành công đầu tiên, rồi hơn 100 ca ghép thận tiếp theo, mỗi bức ảnh đều nói lên sự tiến bộ vượt bậc của y học. Ghép tim: Tháng 8/2024, BS Sơn ghi lại ca ghép tim đầu tiên thành công, rồi tiếp tục lưu giữ hình ảnh của 15 ca ghép tim khác đến tháng 8/2026.

Ngược dòng thời gian, BS Vũ Hải Sơn cho biết: Sau khi tốt nghiệp bác sĩ đa khoa, anh có thời gian làm bác sĩ thực tập 2 năm tại Bệnh viện Đại học Y Dược. Thời gian này ngoài công việc chuyên môn, anh vừa viết báo, vừa theo đuổi đam mê nhiếp ảnh. BS Sơn lấy thêm bằng Cử nhân Nhiếp ảnh tại Trường cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật TP Hồ Chí Minh. Con đường ấy không trải hoa hồng, nhưng chính sự kiên trì đã đưa anh trở thành giảng viên nhiếp ảnh tại nhiều trường đại học như Khoa Mỹ thuật Công nghiệp, Trường đại học Tôn Đức Thắng, Khoa Báo chí - Truyền thông, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh. Anh vừa giảng dạy nhiếp ảnh, vừa sáng tác ảnh, vừa nuôi dưỡng ý tưởng lớn về “dự án nhiếp ảnh y khoa”.

Khoảnh khắc sinh tử trước ống kính

Trong phòng mổ lạnh ngắt, điểm sáng từ đèn mổ hắt xuống những gương mặt căng thẳng, BS Sơn cầm chiếc máy ảnh trong tay lặng lẽ quan sát, nhẹ nhàng bấm máy. Ống kính Vũ Hải Sơn kiên nhẫn và chăm chỉ ghi lại hình ảnh, khắc họa ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết.

Có những khoảnh khắc, tiếng máy thở nhân tạo “đua” cùng nhịp tim bệnh nhân như một nốt nhạc trầm. Anh bấm máy và trong khung hình ấy, ta thấy cả sự ấm áp của đôi tay bác sĩ, ánh mắt lo âu của người thân và niềm hy vọng mong manh treo lơ lửng trên từng nhát dao mổ.

Có lần, trong ca ghép gan đầu tiên, BS Vũ Hải Sơn kể lại rằng, mình đã run lên khi nhìn thấy giọt máu đỏ tươi chảy ra, rồi ánh sáng phản chiếu trên lưỡi dao phẫu thuật. Nhưng Sơn không rời mắt, anh hiểu rằng, nếu không có những bức ảnh này, lịch sử sẽ mất đi một phần ký ức. Và thế là Sơn bấm máy, từng nhát bấm như một lời cầu nguyện cho sự sống.

“Lần đầu tiên được xem bộ ảnh về ca phẫu thuật ghép tim, tôi đã rơi nước mắt. Không phải vì phương pháp phẫu thuật, mà vì tôi thấy được sự mong manh của sự sống và sự tận tụy của thầy thuốc. BS đàn anh Vũ Hải Sơn đã dạy cho chúng tôi một bài học rằng, y khoa là khoa học và là nghệ thuật của lòng nhân. Những bức ảnh của anh khiến tôi càng trân trọng nghề nghiệp mà mình đã chọn”, Huỳnh Lan - một đồng nghiệp nữ của Sơn cho biết!

Ba thập niên, hơn một trăm ca ghép gan, hàng trăm ca ghép thận, hàng chục ca ghép tim, tất cả đều được nhiếp ảnh gia Vũ Hải Sơn lưu giữ bằng tâm huyết và kiên trì. Ống kính của Vũ Hải Sơn, có thể nói như đôi mắt thứ hai của ngành y, là nhân chứng cho những khoảnh khắc mà ngay cả thời gian cũng không thể xóa nhòa. Nếu văn chương giúp Vũ Hải Sơn có tâm hồn sâu sắc, thì y khoa cho anh trái tim nhân hậu. Và nhiếp ảnh, chính là cây cầu nối giữa hai thế giới ấy.