Theo định hướng quy hoạch dài hạn đến năm 2050 và tầm nhìn 100 năm, mạng lưới đường sắt đô thị (metro) của thành phố sẽ đạt tổng chiều dài khoảng 1.540 km. Trong đó, khoảng 1.100 km metro giữ vai trò “xương sống” giao thông cho toàn bộ vùng đô thị mở rộng.
Rộn ràng trên công trường
Ghi nhận trong những ngày giữa tháng 10 trên công trường xây dựng tuyến metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương), không khí hoạt động sôi nổi. Các hạng mục tường dẫn, tường vây, từng bước hình thành.
Tại khu vực đường Cách Mạng Tháng Tám giao Trường Chinh (phường Tân Sơn Nhất), nơi tuyến metro số 2 đi qua, hệ thống rào chắn được bố trí tại các vị trí thi công, mặt đường tạm được tổ chức để duy trì lưu thông. Các khu vực ga ST02 (Tao Đàn) và ST07 (Bảy Hiền) đang được tổng thầu EPC tập kết máy móc, thiết bị.
Theo Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP Hồ Chí Minh (MAUR), sau khi khởi công, chủ đầu tư và tổng thầu EPC đã tập trung thực hiện các công việc khảo sát địa chất, thiết kế, tổ chức giao thông. Đến nay, dự án đã hoàn thành khảo sát địa chất với 506 lỗ khoan trên toàn tuyến…
Tuyến metro số 2 dài khoảng 11,3km, gồm 10 nhà ga ngầm, 1 ga trên cao và 1 depot, với tổng mức đầu tư khoảng 55.179 tỷ đồng. Hiện, tuyến đã bàn giao 100% mặt bằng. Dự án do liên danh Thaco - China Railway Group Limited đảm nhiệm tổng thầu EPC.
Theo kế hoạch, các hạng mục cầu cạn, nhà ga trên cao và depot dự kiến được triển khai từ tháng 11. Các nhà ga ngầm cũng sẽ từng bước được tổ chức thi công đồng loạt trong năm nay. Máy TBM đầu tiên dự kiến bắt đầu đào hầm vào tháng 10/2027. Sau đó, dự án đặt mục tiêu hoàn thành kết cấu chính các nhà ga vào tháng 3/2029, hoàn thành lắp đặt đường ray tuyến chính và tại depot vào cuối năm 2029. Toàn tuyến dự kiến hoàn thành nghiệm thu, bàn giao và đưa vào khai thác thương mại phục vụ hành khách vào cuối năm 2030.
Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cho biết, thực hiện các Nghị quyết của Quốc hội, đặc biệt là Nghị quyết số 188/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển hệ thống mạng lưới metro, thành phố đang hoàn thiện thủ tục chuẩn bị đầu tư 5 dự án. Dự kiến cuối năm nay, thành phố sẽ đồng loạt khởi công các tuyến metro này.
Tuyến metro số 1 nối từ TP Bình Dương (cũ) đến ga Suối Tiên của tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên. Tuyến số 2 nối từ Thủ Dầu Một đến trung tâm TP Hồ Chí Minh. Tuyến số 3 dự kiến khởi công cuối năm nay là giai đoạn 1 của tuyến metro số 6 từ sân bay Tân Sơn Nhất đến Phú Hữu.
Cả 3 tuyến này dự kiến đầu tư công bằng vốn ngân sách TP Hồ Chí Minh. Thành phố đã giao Ban Quản lý Đường sắt đô thị làm chủ đầu tư.
Cùng với đó, tuyến số 2 (Tham Lương - An Hạ - Khu đô thị Tây Bắc) dài 30km cũng dự kiến khởi công cuối năm nay với số vốn đầu tư đề xuất là 85.000 tỷ đồng, theo hình thức đối tác công tư (PPP).
Với tuyến Thủ Thiêm - Long Thành, đây là tuyến được xác định có vị trí hết sức quan trọng kết nối trực tiếp trung tâm TP Hồ Chí Minh với sân bay Long Thành. Tuyến dài 47km, được đầu tư theo hình thức PPP, với tổng vốn khoảng 134.000 tỷ đồng, do Công ty CP đầu tư địa ốc Đại Quang Minh đầu tư.
Ông Phan Công Bằng, Trưởng ban MAUR Thành phố Hồ Chí Minh cho biết thêm, hai tuyến metro từ trung tâm TP Hồ Chí Minh về khu vực Tây Bắc (Bình Dương cũ) đều được ưu tiên đầu tư và hiện đang trong giai đoạn hoàn tất thủ tục, mục tiêu hoàn thành trong năm 2030.
Cũng theo ông Bằng, các tuyến metro sẽ bổ sung phương thức giao thông công cộng (TOD) hiện đại. Khu vực quanh nhà ga được định hướng phát triển theo mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng, tích hợp các công trình thương mại, dịch vụ...
Theo UBND Thành phố Hồ Chí Minh, định hướng đến năm 2050, thành phố sẽ có khoảng 1.540km đường sắt đô thị, gồm khoảng 1.100km metro và 440km đường sắt nhẹ (LRT) với tầm nhìn phát triển 100 năm. Mạng lưới mới sẽ tăng cường kết nối khu vực trung tâm TP Hồ Chí Minh với các cực tăng trưởng ở phía nam Bình Dương, khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), TP Đồng Nai và tỉnh Tây Ninh.
Chủ động nguồn vốn
TS, KTS Ngô Viết Nam Sơn, chuyên gia quy hoạch đô thị cho rằng, bài học lớn nhất từ tuyến metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) là phải chuẩn bị đầy đủ quy hoạch, giải phóng mặt bằng, nguồn vốn và cơ chế quản lý trước khi khởi công.
Theo ông Sơn, tuyến metro số 1 mất khoảng 14 năm mới hoàn thành. Muốn hoàn thành đồng thời nhiều tuyến vào năm 2030, thành phố cần cơ chế đặc thù, phân cấp mạnh cho chủ đầu tư, đồng thời chuẩn bị sẵn mặt bằng và nguồn vốn.
Việc huy động khu vực tư nhân đầu tư các tuyến như Bến Thành - Cần Giờ, Bến Thành - Thủ Thiêm và Thủ Thiêm - Long Thành sẽ giảm áp lực cho ngân sách. Tuy nhiên, Nhà nước vẫn phải giữ vai trò định hướng quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật và điều phối toàn mạng lưới.
Ở góc độ kinh tế, TS Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Kinh tế TP Hồ Chí Minh cho hay, thành phố không thể chỉ dựa vào ngân sách mà phải khai thác hiệu quả giá trị gia tăng từ hạ tầng. Mô hình TOD (quy hoạch đô thị lấy giao thông công cộng làm trụ cột và trung tâm) cần được triển khai đồng bộ dọc các tuyến metro. Khi hạ tầng được đầu tư, giá trị đất đai quanh các nhà ga sẽ tăng lên, tạo điều kiện phát triển các khu thương mại, dịch vụ, nhà ở và đấu giá quỹ đất để tạo nguồn thu tái đầu tư. Việc huy động doanh nghiệp tham gia các dự án metro là hướng đi đúng, giúp đa dạng hóa nguồn vốn và giảm gánh nặng đầu tư công. Thế nhưng thành phố cần cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, ổn định để thu hút nhà đầu tư lâu dài.
Cũng theo các chuyên gia quy hoạch đô thị, Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1/10 vừa qua đã mở ra một không gian phát triển mới cho TP Hồ Chí Minh. Thành phố sẽ chủ động thực hiện nhanh các tuyến metro và mô hình TOD thúc đẩy các khu đô thị tích hợp quanh ga metro, cùng khai thác không gian ngầm, trên cao, góp phần giảm áp lực giao thông. Đặc biệt, khi hoàn thành mạng lưới tuyến metro vào năm 2030, TP Hồ Chí Minh sẽ lần đầu tiên sở hữu mạng lưới đường sắt đô thị liên thông, kết nối các đô thị mới, hai sân bay quốc tế và mạng lưới đường sắt quốc gia.
UBND Thành phố Hồ Chí Minh thông tin, sẽ tận dụng các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm rút ngắn thủ tục, đẩy nhanh tiến độ các dự án; đồng thời rà soát, cập nhật quy hoạch mạng lưới đường sắt đô thị và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng. Thành phố cũng sẽ đổi mới mô hình đầu tư, quản lý, vận hành, đồng thời phát triển nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và công nghiệp đường sắt đô thị.
Theo ông Trần Quang Lâm, Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, nguồn lực đầu tư công trung hạn năm 2026 - 2030 đã được chuẩn bị đầy đủ và linh hoạt. Trung ương phân bổ 85.000 tỷ đồng từ nguồn ngân sách Trung ương theo Nghị quyết 188/2025/QH15. Cùng với đó, HĐND Thành phố Hồ Chí Minh đã thông qua Nghị quyết 72/NQ-HĐND bố trí 263.513 tỷ đồng ngân sách địa phương cho các dự án metro. Mức vốn này bảo đảm đủ nhu cầu cho 6 dự án ưu tiên ban đầu và còn dư khoảng 40.000 tỷ đồng để điều phối cho các dự án bổ sung.
