Lo giữ Chèo tàu Tổng Gối

1/Tân Hội là vùng đất cổ xứ Đoài xưa còn gọi là Tổng Gối gồm bốn làng Thúy Hội, Thượng Hội, Vĩnh Kỳ, Phan Long. Trong 10 năm kháng chiến (từ 1407 đến 1416), cuộc khởi nghĩa hắc y do thủ lĩnh Văn Dĩ Thành chỉ huy đã khiến quân Minh chịu nhiều tổn thất. Người dân Tổng Gối đã tôn ông là thành hoàng làng và sáng tạo ra làn điệu dân ca nghi lễ hát chèo tàu để ghi nhớ công ơn của ông.

Mắt sáng lên tự hào, ông Nguyễn Ngọc Quỳ, Ban Quản lý di tích xã Tân Hội cho biết, thành hoàng đã được nhiều đời vua ban sắc phong. Tại miếu Voi Phục thờ ông còn lưu giữ 36 đạo sắc phong, từ sắc phong đầu tiên năm 1620 thời hậu Lê cho đến sắc phong cuối cùng năm 1924. Lễ hội Chèo tàu Tổng Gối tưởng nhớ ông được dân làng tổ chức 25 năm một lần. Bị ngắt quãng gần 100 năm, đến năm 1998 lễ hội được phục dựng và tổ chức 5 năm một lần vào dịp rằm tháng Giêng.

Ngày xưa, mỗi lần lễ hội là có bốn trại của bốn thôn được dựng từ tre, nứa cùng voi, thuyền. Sau phần rước là tế lễ, cuối cùng là phần hội hát chèo tàu, cờ người, kéo co, thổi cơm thi… Theo ông Nguyễn Ngọc Quỳ, sở dĩ có điệu hát chèo tàu là do vùng này trước kia toàn là đầm lầy nên nghĩa quân hoàn toàn dùng thuyền để di chuyển và chiến đấu. Chèo thuyền lại thường là các phụ nữ thông thạo sông nước. Nên người dân đã kết hợp các câu hát với hình tượng chèo thuyền để sáng tạo nên làn điệu chèo tàu ca ngợi tinh thần yêu nước, chống giặc của đức thánh Văn Dĩ Thành cùng nghĩa quân.

2/Ngoài câu lạc bộ (CLB) chính thành lập năm 1998 với khoảng 40 thành viên thì cả bốn thôn thuộc tổng Gối đều có CLB riêng và hoạt động thường xuyên. Hội hát năm nay, giữa mênh mông mưa và gió lạnh vẫn có cả nghìn người dân tập trung quanh khu vực lăng Văn Sơn mê đắm, nghe trọn từng ca từ cổ.

“Hời hỡi các bạn tàu ta

Nghe tiếng sênh ba thì ngoảnh mặt lại

Từ mũi chí lái, xếp mái cho đều

Nghe sênh hát gióng tay chèo khoan khoan...”.

Nghệ nhân Ưu tú Ngô Thị Thu (66 tuổi), Chủ nhiệm CLB hát chèo tàu Tổng Gối hào hứng chia sẻ, phong trào hát chèo tàu tại địa phương chúng tôi hoạt động rất sôi nổi. Mỗi lần đi giao lưu hay có lễ hội của nhà thánh vào rằm tháng Giêng thì cả bốn làng thuộc Tổng Gối đều tổ chức hát với nhau. Giới trẻ nhiều em vẫn yêu thích làn điệu quê hương. Để đào tạo thế hệ kế cận, chúng tôi về các trường cấp 2, cấp 3 chọn những em có thanh, có sắc, có lòng nhiệt tình để truyền dạy. Với người bắt đầu học hát chèo tàu là rất khó, bởi những nhấn nháy đặc trưng. Nhưng dần dần sau khi được các nghệ nhân tận tình truyền dạy, các bạn trẻ càng học càng ham rồi yêu thích. Nhiều em còn tự luyện tại nhà mỗi khi rỗi rãi.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Tuyết, Chủ nhiệm đầu tiên của CLB, trong suốt 26 năm hoạt động, CLB hát chèo tàu Tổng Gối đã có rất nhiều thế hệ ca nhi theo học và lan tỏa được làn điệu quê hương đi khắp các tỉnh, thành phố trên cả nước. Bên cạnh đó, không bó hẹp độ tuổi các nghệ nhân còn truyền dạy cho tất cả những ai yêu thích hát chèo tàu như phụ nữ đứng tuổi hay các cháu nhỏ mầm non, tiểu học. Bà tâm sự, hội giờ 5 năm một lần, những năm không có hội chúng tôi vẫn mở lớp để truyền dạy. Ngoài những lúc ở CLB, khi các em có nhu cầu chúng tôi sẵn sàng dạy ngay tại nhà.

3/Tuy thế, loại hình di sản văn hóa này cũng đang gặp những vấn đề cần khắc phục. Theo ông Phan Công Tính, Trưởng phòng Văn hóa huyện Đan Phượng, do đặc thù của hát chèo tàu nên khó khăn nhất là lớp ca nhi liên tục phải thay đổi. Các cháu chỉ tham gia được một vài năm đến khi quá tuổi là phải đào tạo lứa tiếp theo. Ông nói, liên tục, hầu như năm nào chúng tôi cũng phải bỏ công tìm và truyền dạy cho thế hệ mới. Còn một vấn đề khó khăn nữa đó là nhóm nhạc công của CLB đều đã lớn tuổi, nhưng để đào tạo thế hệ trẻ thay thế là rất khó, bởi các cháu nam thanh niên hầu như không muốn theo học các món nhạc cụ của phường bát âm này.

Vẫn biết, việc gìn giữ và phát huy các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian luôn gặp phải những khó khăn từ nhiều phía. Nhưng với tình yêu quê hương, nhất là của thế hệ trẻ, những chủ thể của di sản văn hóa ngày nay sẽ đóng vai trò trung tâm cho làn điệu cổ xưa của Tổng Gối hòa vào nhịp sống đương đại.