Sức ép hạ tầng
Từ lâu, không gian làng nghề truyền thống cũng như các sản phẩm của làng nghề trên địa bàn Thủ đô đã gắn liền với sự phát triển của vùng đất kinh kỳ. Có thể kể đến những cái tên như làng đào Nhật Tân, làng rau húng Láng, đậu Mơ làng Mai Động, cốm làng Vòng, đúc đồng làng Ngũ Xã… Đây đều là những làng nghề nổi tiếng tiêu biểu cho nét văn hóa, văn hiến, văn minh của Thủ đô. Tuy nhiên, dưới sức ép của quá trình đô thị hóa, nhiều làng nghề đã gần như biến mất và giờ đây, khi nhắc đến, người ta chỉ còn hình dung trong ký ức. Sau quá trình đô thị hóa, làng trở thành phố, giá đất đai tăng phi mã nên những thửa đất này đã nhường chỗ cho nhà cửa, đường sá. Những húng Láng, hoa Ngọc Hà… ngày nay đã chỉ còn là dĩ vãng, dù trong quy hoạch Hà Nội năm 1998 đều xác định sẽ để lại những ô đất, thửa ruộng để trồng rau húng, trồng hoa.
Năm 2002, Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội đã công bố thiết kế một số làng nghề tiêu biểu trong khu vực nội đô nhằm gìn giữ và bảo tồn, nhưng do tác động bởi nhiều yếu tố cả chủ quan lẫn khách quan nên không thực hiện được. Cụ thể, để bảo tồn được làng đào Nhật Tân, Hà Nội đã từng khuyến cáo định hướng các hộ gia đình có dưới 500 m² diện tích đất thì không được phân chia, bảo đảm giữ được đất trồng đào. Tuy nhiên, điều này lại không phù hợp Luật Đất đai chỉ quy định không được chia nhỏ đối với thửa đất dưới 20 m². Hay như làng hoa Ngọc Hà, từng có hẳn một thiết kế rất cụ thể về địa điểm, xác định mật độ để có vườn trồng hoa, nhưng sau đó người dân vẫn bán hết đất, nhà cửa mọc lên san sát, không còn đất trồng hoa.
PGS, TS Phạm Hùng Cường, Trưởng khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường đại học Xây dựng cho rằng, những biến đổi xã hội về lối sống, nhu cầu ở tất yếu làm biến đổi các làng nghề truyền thống. Các lô đất được phân nhỏ không quy hoạch, tạo nên sự phát triển kiến trúc lộn xộn và hình thành những không gian mới trong làng nghề, như không gian tập kết nguyên vật liệu, chỗ đỗ xe, khu vực giao dịch tập trung, khu vực chứa rác… Cấu trúc cũ của làng xóm được cấy ghép các chức năng mới thiếu quy hoạch, trở thành sự phát triển tự phát, tùy tiện. Thực tế, tất cả vấn đề của làng nghề cũng là các vấn đề của làng xã đô thị hóa, chỉ có điều nó được đẩy lên một mức cao hơn, xuất hiện sớm hơn so các làng thuần nông ở cùng một vị trí khu vực.
Cần quy hoạch cụ thể
Theo quy hoạch làng nghề đến năm 2030, Hà Nội sẽ có 1.500 làng có nghề (chiếm khoảng 65,33% so tổng số làng ở ngoại thành thành phố); bảo tồn và khôi phục 21 làng; phát triển làng nghề kết hợp với du lịch ở 17 làng; hạn chế phát triển hoặc chuyển hướng nghề mới, hoặc di dời vào cụm công nghiệp làng nghề ở 14 làng; nâng cấp cơ sở hạ tầng 70 làng; tạo việc làm ổn định cho khoảng 800 nghìn đến một triệu lao động nông thôn, trong đó tạo việc làm mới cho khoảng 200 nghìn lao động. Vì vậy, muốn bảo tồn các làng nghề, tạo bản sắc văn hóa Thăng Long - Hà Nội, trước hết cần phải có là quy hoạch chi tiết các làng nghề truyền thống trong nội đô, xác định rõ khu vực đặc trưng và có hướng dẫn cụ thể chứ không đưa ra quy định khung.
Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam, TS Đào Ngọc Nghiêm cho rằng, đã đến lúc chúng ta phải xem xét đổi mới nhận thức để có định nghĩa phát triển đô thị. Chúng ta đang đặt ra định hướng mỗi xã một sản phẩm, tại sao lại không đặt ra tiêu chí có sản phẩm của những làng rất đặc trưng trong khu vực nội đô Hà Nội?
Nhiều ý kiến cho rằng, hiện nay, việc bảo tồn làng nghề truyền thống trong cấu trúc đô thị Hà Nội cần rất nhiều giải pháp, trong đó cần tiến hành lập quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo xu hướng phát triển chung, tránh tình trạng bị mai một như làng đúc đồng Ngũ Xã, làng hoa Ngọc Hà… Trong trường hợp không gian làng bị biến dạng, cần có giải pháp giữ lại hoặc phục hồi một khoảng không gian truyền thống để lưu giữ, giới thiệu những sản phẩm tinh xảo và cách thức sản xuất để phục vụ công tác nghiên cứu và khách tham quan du lịch.
Các giải pháp về quy hoạch làng nghề, hơn lúc nào hết cần được tập trung nguồn lực thực hiện một cách quyết liệt. Nếu không, các không gian ít ỏi của những làng nghề còn sót lại cũng sẽ sớm bị không gian đô thị mới lấn át.
