Băn khoăn chất lượng đề thi
Không thể phủ nhận sự cần thiết trong đổi mới các dạng đề thi môn Ngữ văn ở nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước. Mỗi cấp học, đề thi có các cấp độ thi khác nhau: Thi kiểm tra, thi hết môn, thi tốt nghiệp, thi chuyển cấp, thi học sinh giỏi các cấp... Vì thế, hệ thống các đề thi môn Ngữ văn vô cùng phong phú, đa dạng, đòi hỏi người ra đề phải lựa chọn được những dạng đề thi để đánh giá, phân cấp được trình độ, năng lực thật sự của học sinh.
Có thể thấy, đề thi Ngữ văn ở một số tỉnh, thành phố có dạng đề mở - nghị luận xã hội, có xu hướng trích dẫn, gắn các sự kiện văn hóa - xã hội mang tính thời sự đang diễn ra trong cuộc sống thường ngày. Tình trạng “bắt” trend (xu hướng) của giới giải trí, mạng xã hội từ các phát ngôn của diễn viên, ca sĩ, người mẫu… vào đề thi Ngữ văn tạo sự bất ngờ, nhiều tranh luận trái chiều từ học sinh, phụ huynh và giới truyền thông. Điều này cho thấy, đề thi Ngữ văn hiện nay nỗ lực bám xu thế hiện đại, phù hợp nhu cầu, thị hiếu một số nhóm học sinh. Tuy nhiên, việc lấy các hình mẫu, các hiện tượng giải trí - xã hội đưa vào đề thi văn học lại mang đến nhiều hạn chế: Các nhân vật, quan điểm, phát ngôn theo “trend” này chưa phải là tiêu biểu, đại diện cho quan điểm giới trẻ, quan điểm thẩm mỹ mang tính thời đại. Mặt khác, đề thi trong nhà trường cần mang tính “chuẩn, mô phạm” thể hiện năng lực, trí tuệ, hiểu biết, lập trường của người ra đề thi; hướng học sinh đến nhận thức đúng đắn, giáo dục những điều tốt đẹp, có ích trong cuộc sống.
Ngoài ra, một số đề thi chuyển cấp, thi tốt nghiệp, thi học sinh giỏi môn Văn học... có tình trạng lựa chọn thơ, truyện ngắn của một số nhà thơ, nhà văn “mới nổi” chưa có nhiều thành tựu nghệ thuật, tác phẩm chưa thật sự xuất sắc; hoặc trích dẫn các ý kiến, quan điểm, đánh giá của một số tác giả trên sách, báo mà chưa thật sự có sức thuyết phục về mặt nghệ thuật cũng như học thuật.
Bên cạnh đó, một số trích dẫn nguồn tư liệu sử dụng trong đề thi chưa đủ độ tin cậy. Một số quan điểm nghệ thuật mới chưa được kiểm chứng, không mang tính đại diện cho một trường phái, trào lưu văn học trong tính tồn tại và phổ quát của nó. Điều này dẫn đến tình trạng, đề thi kiểm tra trình độ học sinh chưa thật chuẩn xác, phù hợp. Trong đó vấn đề đáp án đề thi rất khó đáp ứng tiêu chí đánh giá các bài viết của học sinh: trình bày quan điểm như thế nào là đúng, là chuẩn xác? Thang điểm cho dạng đề thi này có phần mơ hồ, khó đối chiếu đáp án với bài viết của học sinh. Thậm chí một số đề thi trích dẫn các ý kiến, quan điểm lệch lạc khiến đề thi rơi vào sự ngộ nhận, cẩu thả và mâu thuẫn các ý kiến trích dẫn trong chính câu hỏi đề thi.
Thời gian gần đây, báo chí và dư luận xã hội nêu nhiều ý kiến về tình trạng đề thi mở - tự luận “xa rời” kiến thức cơ bản, một số cơ sở giáo dục đào tạo “rút kinh nghiệm” bằng cách ra đề thi bám sát kiến thức văn học trong sách giáo khoa, xây dựng nhiều câu hỏi nhỏ với ba-rem điểm rõ ràng. Điều này giúp học sinh làm bài thi “dễ dàng hơn” và dễ đạt điểm hơn. Tuy nhiên, một số đề thi Ngữ văn chuyển cấp THPT chưa đánh giá đúng thực lực/chất lượng học sinh. Cấu trúc đề ra với nhiều câu hỏi nhỏ lẻ, phân đoạn, chia cụm, tách đoạn, yêu cầu học sinh viết đoạn văn ngắn (không viết một bài văn hoàn chỉnh), giới hạn bằng kiến thức tư liệu sẵn có (in văn bản), giới hạn đoạn văn viết bằng số chữ trong thời gian ngắn, điều này dẫn đến đề thi bị xé lẻ, các ý vụn vặt, các câu hỏi lắt nhắt... ảnh hưởng đến cảm xúc, mạch suy nghĩ của học sinh; việc tìm kiếm, phân loại, đánh giá năng lực văn chương của học sinh vì vậy cũng gặp nhiều hạn chế.
Vài hướng mở
Để có đề thi Ngữ văn đạt chất lượng tốt, vai trò của người ra đề thi vô cùng quan trọng. Đó là người cần có trình độ chuyên môn kiến thức vững vàng, bản lĩnh, có gu thẩm mỹ, có vốn sống, vốn văn hóa sâu rộng, kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy môn Văn học, tỉnh táo lựa chọn nguồn thông tin tri thức phù hợp... Cũng như, có trách nhiệm nghề nghiệp, phương pháp và kỹ năng ra đề thi tốt, luôn học hỏi và tìm kiếm những dạng đề thi mới, hấp dẫn, bảo đảm chất lượng.
Các cơ sở đào tạo, phòng giáo dục, sở giáo dục các địa phương cần thành lập Hội đồng thẩm định đề thi, gồm những người có trình độ chuyên môn, tri thức sâu rộng, có kinh nghiệm trong giảng dạy và ra đề thi ở nhiều cấp học với nhiều trình độ khác nhau, điều này giúp cho đề thi tránh khỏi những thiếu sót vụn vặt không đáng có.
Tùy từng mức độ phân loại, đánh giá học sinh mà các đề thi môn Ngữ văn cần hướng đến sự phù hợp trong việc ra đề thi. Đề thi bám sát chương trình học sách giáo khoa, có câu hỏi kiến thức cơ bản, có câu hỏi mở rộng kiểm tra kiến thức ngoài sách giáo khoa. Qua đó kiểm tra được trình độ đọc, tiếp cận tri thức, cảm thụ, thẩm bình văn học của học sinh.
Đối với các đề văn mở, đề nghị luận xã hội, người ra đề và Hội đồng thẩm định đề thi cần có sự thống nhất trong việc chọn lựa dung lượng thông tin tri thức văn hóa - xã hội mang tính thời sự khi đưa vào đề thi. Tránh tình trạng, đề thi cần sự mới, lạ bằng cách “ăn theo” các trào lưu mạng xã hội, các hiện tượng giải trí. Đặc biệt, các thông tin trích dẫn cần được kiểm chứng độ chính xác, phù hợp, tính chính thống, tính văn hóa, khoa học... khi đưa vào đề thi.
Với đề thi môn Ngữ văn, sự hoàn chỉnh, tính thống nhất toàn vẹn trong một bài văn cần được coi là tiêu chí quan trọng. Vì thế, đề văn cần tránh tình trạng cắt vụn, xé lẻ các câu hỏi, yêu cầu viết các đoạn văn nhỏ, giới hạn số chữ. Các tiêu chí, cách viết một bài văn hoàn chỉnh cần được xác lập rõ ràng. Trong đó ngôn từ, diễn đạt, triển khai ý, dẫn chứng, phân tích, cảm thụ, bình luận... từ bài viết của học sinh cần xem xét, chấm điểm trên nhiều tiêu chí.
Đối tượng của đề thi hướng đến là học sinh, vì thế đề thi Ngữ văn cần sự chọn lọc để phù hợp với nhu cầu của các em. Một đề thi đạt chất lượng tốt khi nó phù hợp năng lực/kiến thức của học sinh từng cấp học; khơi gợi trí tưởng tượng, cảm xúc để các em có thể hoàn thành một bài văn hoàn chỉnh “đậm chất văn”, bộc lộ năng lực/năng khiếu văn chương rõ ràng nhất. Điều này tưởng “xưa, cũ”, không mang tính đổi mới, sáng tạo trong đề thi, nhưng nó là vấn đề thiết thực cần giải quyết khi học sinh “lười” học môn Văn, “ngại” viết một bài văn...
Để có một đề thi Ngữ văn hay, hấp dẫn, mới, lạ... là vấn đề không hề dễ dàng, nhất là trước thực trạng hiện nay môn Ngữ văn khiến học sinh “ngại học, ngại viết”. Vì thế, sự đổi mới trong việc dạy và học, đặc biệt là ra đề thi là vấn đề cần được quan tâm và chú trọng. Sự khen - chê; hài lòng - không hài lòng; hay - dở của đề thi qua các kỳ thi có lẽ là một quá trình chọn lọc hợp quy luật để hướng đến việc tìm kiếm, xây dựng được hệ thống nhiều dạng đề thi hoàn chỉnh, hay, hấp dẫn của môn Ngữ văn hiện nay.
